ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީހުގެ ވާހަކަ ދައްކާއިރު ގިނައިން އިވެނީ ޕޯޗުގީޒުންގެ އަޅުވެތިކަމުގެ ވާހަކައެވެ. ނަމަވެސް، މީލާދީން 1752 ވަނަ އަހަރު ރާއްޖެއަށް ކުރިމަތިވި "ހޮޅިންގެ އުދުވާން" އަކީ ފިލްމެއްގެ މަންޒަރެއް ފަދަ، ގަބޫލުކުރަން ވެސް ދަތި ބިރުވެރި ހާދިސާއެކެވެ. މިއީ ދިވެހި ތަހުތުގައި އިންނެވި ރަދުން ރަހީނުކޮށް، ގަނޑުވަރު އަންދާލައި، ދިވެހިރާއްޖެ މުޅިން އެހެން ބައެއްގެ އަޅުވެތިކަމުގެ ދަށަށް ދިޔަ އަނދިރި ދުވަސްތަކެއްގެ ވާހަކައެވެ.
ހޮޅިން މާލެ އެރުމާއި ރަދުން ރަހީނުކުރުން
ހިޖުރައިން 1166 ވަނަ އަހަރުގެ ޞަފަރު މަހުގެ 13 ވަނަ ދުވަހު، އިންޑިއާގެ މަލާބާރު ކަރައިން އައި ކަންނަންނޫރު އަލީ ރާޖާގެ ލަޝްކަރު (ދިވެހިން ކިޔާ ގޮތުން ނަމަ ހޮޅިން) ކުއްލި ގޮތަކަށް މާލެއަށް އެރިއެވެ. އެ މީހުން އައިސް މާލޭގެ ގަނޑުވަރު ހިފައި، ގަނޑުވަރުގައި ހުޅުޖެހިއެވެ. އޭރު ދިވެހި ތަހުތުގައި އިންނެވި ރަދުން އައްސުލްޠާން މުކައްރަމް މުޙައްމަދު ޢިމާދުއްދީން (ތިންވަނަ) އެ މީހުންގެ އަތްދަށުވެ، ރަހީނުވިއެވެ. މިއީ ދިވެހި ދައުލަތް އެއްކޮށް ވެއްޓި، ބިރުވެރިކަމުގެ ތެރެއަށް މުޅި ޤައުމު ޣަރަޤުވެގެންދިޔަ ހިނދުކޮޅެވެ.
ރަދުންނަށް ދިން އަނިޔާއާއި ލޯފުޅު އަނދިރިކޮށްލުން
ހޮޅިން މާލެ ހިފުމަށްފަހު، ރަދުން ގޮވައިގެން ފުރައިގެން ދިޔައީ މަލިކަށެވެ. އެއަށްފަހު އެ މަނިކުފާނަށް ދިނީ ތާރީހު ދުށް އެންމެ ބޮޑު އެއް އަނިޔާއެވެ. ހޫނުކޮށްފައިވާ ދަގަނޑަކުން ނުވަތަ ތިމަރައިން އެ މަނިކުފާނުގެ ދެ ލޯފުޅު އަނދިރިކޮށްލިއެވެ. މިއީ ދިވެހި ތާރީހުގައި ރަސްކަލަކަށް ބޭރު ބަޔަކު ދިން އެންމެ ލާއިންސާނީ އަދި އެންމެ ހިތާމަވެރި އެއް އަނިޔާއެވެ. އެ މަނިކުފާނު އަވަހާރަވީ ވެސް ލޯފުޅު އަނދިރި ހާލުކޮޅުގައި މަލިކުގައި ހުންނަވައެވެ.
ދޮންބަންޑާރައިންގެ ސިއްރު ރޭވުމާއި ޤައުމީ ޖިހާދު
މާލޭގައި ހޮޅިންގެ އަނިޔާވެރި ވެރިކަން ތިން މަހާއި ވިހި ދުވަސް ވަންދެން ހިންގިއެވެ. ދިވެހިންގެ މުދާތައް ފޭރި، މިސްކިތްތަކުގެ ހުރުމަތް ކަނޑައި، ބޮޑެތި އަނިޔާތައް ދިނެވެ. މި ނާމާންކަމުގެ ތެރެއިން ޤައުމު ސަލާމަތްކުރެއްވުމަށް ތެދުވެވަޑައިގަތީ އާންމު ރައްޔިތެއްގެ ގޮތުގައި ހުންނެވި މުލީގޭ ޙަސަން މަނިކުފާނު (ފަހުން ޣާޒީ ޙަސަން ޢިއްޒުއްދީން ނުވަތަ ދޮންބަންޑާރައިން) އެވެ.
އެ މަނިކުފާނު ވަރަށް ސިއްރުވެރިކަމާއެކު ދިވެހިންގެ ބަޔަކު އެއްކުރައްވައި، ހަތިޔާރު ހޯއްދަވައި ހަމަލާދޭނެ ގޮތުގެ ރޭވުންތައް ރޭއްވެވިއެވެ. އަދި އެންމެ ރެއެއްގެ ތެރޭގައި ހޮޅިންނަށް ކުއްލި ހަމަލާއެއް ދެއްވައި، މާލެ މިނިވަންކުރެއްވިއެވެ. މިއީ ހިތްވަރާއި ހިކުމަތްތެރިކަމުގެ ލާމަސީލު މިސާލެކެވެ.
ތާރީޚީ ފޮތްތަކާއި ޢިލްމުވެރިންގެ ހެކި
މި ހާދިސާއަކީ މާޒީވެފައިވާ ވާހަކައެއް ނޫނެވެ؛ މިއީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަސްމީ ތާރީޚު ފޮތްތަކުގައި ތަފުސީލުކޮށް ލިޔެވިފައިވާ، ހެކި ހުރި ހާދިސާއެކެވެ.
ދިވެހި ތާރީޚު ފޮތް: ދިވެހިބަހާއި ތާރީޚަށް ޚިދުމަތްކުރާ ޤައުމީ މަރުކަޒުން ނެރުއްވާފައިވާ "ދިވެހި ތާރީޚު" ފޮތުގައި މި ހާދިސާގެ ބިރުވެރިކަމާއި، ގަނޑުވަރު އަންދާލި ގޮތާއި، ދޮންބަންޑާރައިން މާލެ މިނިވަންކުރެއްވި ހާދިސާ ވަރަށް ސާފުކޮށް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. އަދި ޙަސަން ތާޖުއްދީން ފެއްޓެވި ޢަރަބި ތާރީޚު ފޮތުގެ ސިލްސިލާގައި ވެސް މި ދުވަސްވަރުގެ އަނދިރިކަން ވަނީ ލިޔެވިފައެވެ.
ޢިލްމުވެރިންގެ ބަސް:
"ހޮޅިންގެ މި އުދުވާނަކީ މާލޭގެ އިޤުތިޞާދާއި ދައުލަތުގެ ބާރު އެއްކޮށް ފުނޑުފުނޑުކޮށްލި ހާދިސާއެކެވެ. ދިވެހިންގެ މުދާތައް ފޭރިގަނެ، ރާއްޖޭގެ މިނިވަންކަން ނަގާލި މި ދުވަސްވަރަކީ ދިވެހި ތާރީޚު ދުށް އެންމެ ބިރުވެރި އެއް ދުވަސްވަރެވެ." — އަލްމަރްޙޫމް މުޙައްމަދު އިބްރާހީމް ލުޠުފީ (ރާއްޖޭގެ މަޝްހޫރު ތާރީޚު ޢިލްމުވެރިޔާ)
"މިއީ ދިވެހިންގެ ސިޔާސީ މިނިވަންކަން އެއްކޮށް ގެއްލި، ބޭރު ބައެއްގެ އަތްދަށަށް ދައުލަތް ދިޔަ އެންމެ ނުރައްކާތެރި އެއް ދަނޑިވަޅެވެ. ދޮންބަންޑާރައިންގެ ހިތްވަރުގަދަ ޙަރަކާތް ނެތްނަމަ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޗާޓު މުޅިން އެހެން ގޮތަކަށް ބަދަލުވުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ." — ނަސީމާ މުޙައްމަދު (ތާރީޚު ދިރާސާކުރައްވާ ބޭފުޅާ)
މި ހާދިސާއިން އަހަރެމެންނަށް ދަސްކޮށްދެނީ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ މިނިވަންކަމަކީ ކާބަފައިންގެ އެތައް ޤުރުބާނީއަކާއި ލެއިން ހޯދާފައިވާ އަގުހުރި އެއްޗެއް ކަމެވެ. ދޮންބަންޑާރައިންގެ އެ މަތިވެރި ޖިހާދަކީ މިއަދުވެސް ދިވެހިން ފަޚުރުވެރިވާންޖެހޭ ބަތަލުކަމުގެ ވާހަކައެކެވެ.