ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީހުގައި އެންމެ ފަހުރުވެރި ބަތަލަކީ އުތީމު މުހައްމަދު ތަކުރުފާނު ނުވަތަ ބޮޑުތަކުރުފާނެވެ. ކަޅުއޮއްފުއްމީގައި އެ ތަކުރުފާނާއި ބޭބޭފުޅުން ކުރެއްވި މަތިވެރި ޖިހާދުގެ ވާހަކައަކީ ކޮންމެ ދިވެއްސަކަށްވެސް ސްކޫލު ދައުރުގައި ކިޔައިދީފައިވާ ފަރިތަ ވާހަކައެކެވެ. ނަމަވެސް، ޕޯޗުގީޒުންގެ އަތްދަށުން ރާއްޖެ ސަލާމަތްކުރެއްވުމުގެ ފަހަތުގައިވާ އެންމެ ބޮޑު އަދި އެންމެ ހައިރާންކުރުވަނިވި އެއް ސިއްރަކީ ގިނަ ފަހަރަށް ފޮތްތަކުން އުނިކޮށްފައި އޮންނަ ވާހަކައެކެވެ.
ތިންބޭން އެކަނި ކުރެއްވި ހަނގުރާމައެއް ނޫން
ސްކޫލު ފޮތްތަކުން ސިފަކޮށްދެނީ އުތީމު ތިންބޭން އެކަނިމާއެކަނި ކަޅުއޮއްފުއްމީގައި ވަޑައިގެން ޕޯޗުގީޒުން ބަލިކުރެއްވި ކަމަށެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ހަގީގަތަކީ މުހައްމަދު ތަކުރުފާނަކީ ހަމައެކަނި ހިތްވަރުގަދަ ހަނގުރާމަވެރިއެއް ނޫނެވެ. އެ މަނިކުފާނަކީ ސިޔާސީ ގޮތުންނާއި އަސްކަރީ ގޮތުން ދުނިޔޭގެ ފެންވަރުގެ ވިސްނުންތެރިއެކެވެ. ޕޯޗުގީޒުން ފަދަ ބޮޑު ބާރަކާ ދެކޮޅަށް ހަނގުރާމަކުރުމަށް އެ މަނިކުފާނު ވަނީ އިންޑިއާގެ ކަންނަންނޫރު އަލީ ރާޖާއާ ގުޅިވަޑައިގެން، މަލާބާރީންގެ އަސްކަރީ އެހީތެރިކަން ހޯއްދަވާފައެވެ. މާލެ މިނިވަންކުރެއްވި ރޭ އަންދިރިއަންދިރިންގެ މައްޗަށް ކުރި ހޯއްދެވީ މަލާބާރީންގެ ބޯޓުފަހަރުގައެވެ.
ތާރީހީ ފޮތްތަކާއި އިލްމުވެރިންގެ ހެކި
މި ވާހަކަތައް އާންމުކޮށް ކިޔައިނުދިން ނަމަވެސް، ރާއްޖޭގެ ތާރީހީ ލިޔުންތަކުގައި މިކަން ވަރަށް ސާފުކޮށް ލިޔެވިފައި އެބައޮތެވެ.
ތާރީހީ ފޮތްތަކާއި ލިޔުންތައް: ދިވެހިބަހާއި ތާރީހަށް ހިދުމަތްކުރާ ގައުމީ މަރުކަޒުން ނެރުއްވާފައިވާ ދިވެހި ތާރީހު ފޮތުގައި، މުހައްމަދު ތަކުރުފާނު އަލީ ރާޖާއާއެކު ވެވަޑައިގަތް އަހުދުނާމާއާއި، މަލާބާރީންގެ ލަޝްކަރާއެކު މާލެ ވަޑައިގަތް ވާހަކަ ތަފުސީލުކޮށް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. އަދި ހަސަން ތާޖުއްދީންގެ ތާރީހު ފޮތުގައި ވެސް މަލާބާރީންގެ ދައުރު ފާހަގަކުރައްވާފައިވެއެވެ.
އިލްމުވެރިންގެ ބަސް:
އުތީމު ތަކުރުފާނުގެ ޖިހާދަކީ ހަމައެކަނި ކަނޑުމަތީގެ ހިތްވަރެއް ނޫން. އެއީ ވަރަށް މޮޅު ހާރިޖީ ސިޔާސަތެއްގެ ނަތީޖާ. ޕޯޗުގީޒުން ބަލިކުރެވުނީ ކަންނަންނޫރު އަލީ ރާޖާގެ އަސްކަރީ އެހީތެރިކަން ހޯއްދަވައިގެންކަން އެއީ ތާރީހީ ގޮތުން އޮތް ބޮޑު ހަގީގަތެއް. ނަމަވެސް އާންމު ވާހަކަތަކުގައި މިކަން ފޮރުވިފައި އޮންނަނީ ގައުމީ ބަތަލުންގެ އަމިއްލަ ބާރުވެރިކަން އެކަނި ދައްކުވައިދިނުމުގެ ބޭނުމުގައި ކަމަށް ބެލެވޭ. — ނަސީމާ މުހައްމަދު-
މަލާބާރީންގެ އެހީ ހޯއްދެވުމަކީ އޭރުގެ ހާލަތަށް ބަލާއިރު އެންމެ މޮޅު ނިންމެވުން. ނަމަވެސް ފަހުން އެ މަލާބާރީންނާ ދެކޮޅަށްވެސް ދިވެހިން ހަނގުރާމަކުރަން ޖެހުމުން، އެ އެހީތެރިކަމުގެ ވާހަކަ ތާރީހުގެ އާންމު ފިލާވަޅުތަކުން މަޑުމަޑުން އުނިވެގެން ދިޔައީ. — މުހައްމަދު އިބްރާހީމް ލުތުފީ-
މި ހަގީގަތުން އަހަރެމެންނަށް ދަސްވަނީ ބޮޑުތަކުރުފާނަކީ ހަމައެކަނި ކަނޑުމައްޗަށް ފަރިތަ ބޭފުޅެއް ނޫން ކަމާއި، އެ މަނިކުފާނަކީ ބައިނަލްއަގުވާމީ ގުޅުންތައް ދެނެވަޑައިގަންނަވާ، ސިޔާސީ ގޮތުން ދުރުވިސްނޭ މޭސްތިރިއެއް ކަމެވެ.