މިއަދު މާލެއަކީ ކޮންކްރީޓްގެ ބޮޑު ޖަންގައްޔެކެވެ. ނަމަވެސް އިހު ޒަމާނުގައި މާލެއަކީ ބޭރުގެ ދުޝްމަނުން ޖެހިލުންވާ ފަދަ ވަރުގަދަ ކިއްލާއެކެވެ. ރަށުގެ ވަށައިގެން ބޮޑެތި ފާރުތަކާއި ބުރުޒުތައް ހުއްޓެވެ. މިއީ މިއަދުގެ ޖީލަށް ގަބޫލުކުރަން ދަތިވިޔަސް ތާރީހުން ފެންނަން އޮތް ބޮޑު ހަގީގަތެކެވެ.
ރާއްޖޭގެ ތާރީހަށް ބަލާއިރު، ދިވެހިންނަށް އެންމެ ބޮޑު ނުރައްކަލެއް ކުރިމަތިވީ އިންޑިއާ ކަނޑުގައި ހަރަކާތްތެރިވި ކަނޑުފޭރޭ މީހުންނާއި ބޭރުގެ އިސްތިއުމާރީ ބާރުތަކުގެ ފަރާތުންނެވެ. މިފަދަ ހަމަލާތަކުން މާލެ ސަލާމަތް ކުރުމަށްޓަކައި، ރަށުގެ ދިފާއީ ނިޒާމު ވަރުގަދަ ކުރުން އޮތީ ރަސްކަލުންނަށް މަޖުބޫރު ކަމަކަށް ވެފައެވެ.
މާލޭގެ ދިފާއީ ފާރުތަކާއި ބުރުޒުތައް ބިނާކުރުމުގެ މަސައްކަތް އެންމެ ފުރަތަމަ ފެއްޓެވީ އައްސުލްތާން ގާޒީ މުހައްމަދު ތަކުރުފާނެވެ. ޕޯޗުގީޒުންގެ އަތްދަށުން ރާއްޖެ ސަލާމަތް ކުރެއްވުމަށްފަހު، އަލުން އެފަދަ ކަމެއް ދިމާވިޔަ ނުދިނުމަށްޓަކައި މާލޭގެ ވަށައިގެން ބައެއް ކޯއްޓޭތައް އެ ރަދުން ހެއްދެވިއެވެ.
މާލޭގެ ދިފާއީ ނިޒާމު އެންމެ ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ތަރައްގީވެގެން ދިޔައީ އައްސުލްތާން އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރުގެ ރަސްކަމުގައެވެ. ތާރީހީ ލިޔުންތަކުން އެނގޭ ގޮތުގައި، މާލޭގެ ވަށައިގެން ލާފައިވާ މަޝްހޫރު ބޮޑު ކޮއްޓާފާރު ބިނާކުރެއްވީ އެ ރަދުންނެވެ. މިއީ މުޅި ރަށް ހިމާޔަތްކޮށްދިން ވަރުގަދަ އައްޑަނައެކެވެ.
މި ކޮއްޓާފާރަކީ އާދައިގެ ފާރެއް ނޫނެވެ. މިއީ އުސްކޮށް، ފުޅާކޮށް ހިލައިންނާއި އުވައިން ރާނާފައިވާ ވަރުގަދަ ބިނާއެކެވެ. ދުޝްމަނުންގެ އުޅަނދުތަކަށް މާލެއާ ކައިރިނުވެވޭނެހެން، ފާރުގެ އެކި ހިސާބުތަކުގައި ބަޑިތައް އަމާޒުކުރެވޭނެ ގޮތް ހަދާފައި ހުރިކަމަށް ތާރީހީ ފޮތްތަކުގައި ލިޔެފައިވެއެވެ.
ފާރުގެ އިތުރުން މާލޭގެ އެކި ދިމާލުގައި ގިނަ އަދަދެއްގެ ބުރުޒު ބިނާކޮށްފައި ހުއްޓެވެ. މީގެ ތެރެއިން އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ އެއް ބުރުޒަކީ ބޮޑު ބުރުޒެވެ. މިއީ މާލޭގެ އުތުރު ފަރާތުގައި ބިނާކޮށްފައިވާ، އަދި އެންމެ ބޮޑެތި ބަޑިތައް ބަހައްޓާފައި ހުރި މައި މަރުކަޒެވެ.
މި ބުރުޒުތަކުގައި ބަހައްޓާފައި ހުރި ބޮޑުބަޑިތަކަކީ އިންޑިއާ އަދި ޔޫރަޕުގެ ގައުމުތަކުން ގެނެސްފައިވާ ހަތިޔާރުތަކެވެ. ބައެއް ބަޑިތަކަކީ ދިވެހިން އަމިއްލައަށް އޮބައިގެން ހަދާފައިވާ ތަކެތި ކަމަށް ވެސް ތާރީހު ދިރާސާކުރައްވާ ބޭފުޅުން ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ. މިއީ އެ ޒަމާނުގައި ބޭނުންކުރި އެންމެ ޒަމާނީ ހަތިޔާރުތަކެވެ.
ފަރަންސޭސިވިލާތުގެ ސައްޔާހު ފްރާންސުވާ ޕިރާޑް ޑި ލަވާލް ރާއްޖޭގައި އުޅުމަށްފަހު ލިޔުއްވި ފޮތުގައި މާލޭގެ ކިއްލާތަކުގެ ވާހަކަ ވަރަށް ތަފްސީލުކޮށް ގެނެސްދީފައިވެއެވެ.
ޕިރާޑް ލިޔުއްވާފައިވާ ގޮތުގައި މާލެއަކީ ބޭރުގެ ހަމަލާތަކުން ދިފާއުވުމަށް އެންމެ ފުރިހަމައަށް ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ، ވަންނަން އުނދަގޫ އެއް ރަށެވެ.
މަޝްހޫރު އާސާރީ ތަޖުރިބާކާރު އެޗް.ސީ.ޕީ ބެލް ރާއްޖެ ވަޑައިގެން ނެންގެވި ފޮޓޯތަކާއި ކުރެހުންތަކުން މި ބުރުޒުތަކުގެ ފުރިހަމަކަން ފެންނަން އެބަހުއްޓެވެ. އެ ޒަމާނުގެ ވަސީލަތްތަކަށް ބަލާއިރު މިއީ އިންޖިނިއަރިންގެ ގޮތުން ދިވެހިން ހޯދާފައިވާ ވަރަށް ބޮޑު ކުރިއެރުމެއް ކަމަށް އެ ފަރާތްތަކުން ގަބޫލުކުރެއެވެ.
ނަމަވެސް ހިތާމައަކީ މިއަދު މި އާސާރީ ބިނާތައް ފެންނަން ނެތް ކަމެވެ. ރާއްޖެ ތަރައްގީވެ، މާލޭގެ އާބާދީ ބޮޑުވުމުގެ ސަބަބުން 1960 ގެ އަހަރުތަކުގެ ތެރޭގައި މި ބުރުޒުތަކާއި ކޮއްޓާފާރު ވަނީ ތަޅާލާފައެވެ. އެއާއެކު ދިވެހިންގެ ފަހުރުވެރި އަސްކަރީ ތާރީހުގެ ބޮޑު ބައެއް ވަނީ ލޮލަށް ނުފެންނަ ގޮތަށް ގެއްލިގެން ގޮސްފައެވެ.
ކޮންމެއަކަސް، އިހު ޒަމާނުގައި މާލެއަކީ ދުޝްމަނުންނަށް ފަސޭހައިން ވަދެވޭނެ ތަނެއް ނޫނެވެ. މާލޭގެ ކިއްލާތަކާއި ބުރުޒުތަކަކީ ދިވެހިންގެ މިނިވަންކަމަށް އޮތް ލޯތްބާއި، ގައުމު ދިފާއުކުރުމަށް ކާބަފައިން ކުރި މިންނަތް މަސައްކަތުގެ ދިރިހުރި ހެކިތަކެކެވެ. މިއީ އަންނަން އޮތް ޖީލުތަކަށް ފޮތްތަކުން ކިޔައިދޭންޖެހޭ މުހިންމު ފަހުރުވެރި ތާރީހެކެވެ.