މަރުވުމަށްފަހު އަންނަ ފުރަތަމަ ދުވަސް، ނުވަތަ ކަށްވަޅުގެ ފުރަތަމަ ރެއަކީ ކޮންމެ އިންސާނަކާވެސް ބައްދަލުކުރާނެ އެންމެ ބިރުވެރި އަދި އެންމެ މުހިންމު މަރުޙަލާއެވެ. އިސްލާމީ ޢަޤީދާގައި ބަޔާންވެގެންވާ ގޮތުގައި، ކަށްވަޅަކީ (ބަރުޒަޚުގެ ޢާލަމަކީ) އާޚިރަތުގެ ފުރަތަމަ މަންޒިލެވެ. މިއީ ދުނިޔަވީ ޙަޔާތް ނިމި، އަބަދުގެ އަބަދަށް ދެމިގެންވާ އާޚިރަތުގެ ޙަޔާތަށް އިންސާނާ ކުރާ ދަތުރުގެ ފެށުމެވެ. އެ ފުރަތަމަ ދުވަހު ކަށްވަޅުގައި ހިނގާނެ ކަންތައްތައް ކީރިތި ރަސޫލާ ﷺ ގެ ސުންނަތުން ވަރަށް ސާފުކޮށް ބަޔާންވެގެންވެއެވެ.
އިންސާނާ މަރުވެ، އޭނާގެ ހަށިގަނޑު ވަޅުލުމަށްފަހު އޭނާގެ ޢާއިލާއާއި ރައްޓެހިން އެނބުރި ދާ ވަގުތަކީ ކަށްވަޅުގެ ޙަޔާތް ފެށޭ ވަގުތެވެ. ޙަދީޘްގައި ބަޔާންވެގެންވާ ގޮތުގައި، އެ މީހަކު ވަޅުލުމަށްފަހު މީސްތަކުން އެނބުރި ދާއިރު އެމީހުންގެ ފައިވާނުގެ އަޑުވެސް އެ މައްޔިތާއަށް އިވޭނެއެވެ. މިއީ ދުނިޔެއާ އޭނާއާ އޮތް ގުޅުން މުޅިން ކެނޑި، އެކަނިވެރިކަމާ ކުރިމަތިލާންޖެހޭ ހިނދުކޮޅެވެ. އެވަގުތު އޭނާއާއެކު އޭނާގެ މުދަލެއް، އަނތްބެއް އަދި ދަރިއެއްވެސް ނުވާނެއެވެ.
ކަށްވަޅުގެ މި ފުރަތަމަ މަރުޙަލާގައި ކުރިމަތިވާ އެންމެ ބޮޑު އެއް ކަމަކީ ކަށްވަޅު ފިތިގެން ދިއުމެވެ. މިއަށް ޢަރަބި ބަހުން ކިޔަނީ "ضمة القبر" (ޟައްމަތުލް ޤަބްރު) އެވެ. މިއީ ކޮންމެ މީހަކަށްވެސް ކުރިމަތިވާނެ ކަމެކެވެ. މުއުމިނުންނަށް މިއީ އޯގާތެރި މަންމައަކު އޭނާގެ ދަރިފުޅު ގެނެސް މެޔާލައި ބޮނޑިކޮށްލާ ފަދަ ކަމަކަށް ވާއިރު، ކާފިރުންނަށް މިއީ އެބައިމީހުންގެ ކަށިތައް އެކަތި އަނެކައްޗަށް މަސްހުނިވެގެންދާ ފަދަ ވޭންދެނިވި ފިތުމެކެވެ. ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަޞްޙާބުބޭކަލެއް ކަމުގައިވާ ސަޢުދު ބިން މުޢާޛު رضی الله عنه ފަދަ މާތް ބޭކަލަކަށްވެސް ކަށްވަޅުގެ ފިތުމާ ކުރިމަތިލައްވަން ޖެހިވަޑައިގަތްކަން ޙަދީޘުން ސާބިތުވެއެވެ.
އެއަށްފަހު، މާތްﷲގެ އިރާދަފުޅާއެކު މައްޔިތާގެ ރޫޙު އޭނާގެ ހަށިގަނޑަށް އަނބުރާ ރައްދުކުރެވެއެވެ. ނަމަވެސް މިއީ ދުނިޔެމަތީގައި ރޫޙާއި ހަށިގަނޑު ގުޅިފައިވާ ފަދައިން ގުޅޭ ގުޅުމެއް ނޫނެވެ. މިއީ ބަރުޒަޚުގެ ޢާލަމަށް ޚާއްޞަ، އަދި ސުވާލުތަކަށް ޖަވާބުދިނުމުގެ ކުޅަދާނަކަން މައްޔިތާއަށް ލިބިގެންދާ ފަދަ ގުޅުމެކެވެ. އިންސާނާ އޮންނާނީ އޭނާއަށް ވަށައިގެންވާ ކަންކަން އިޙުސާސްކުރެވޭ ފަދަ ޙާލަތެއްގައެވެ.
ދެން އެމީހެއްގެ ގާތަށް މަލާއިކަތުންގެ ތެރެއިން ދެ މަލާއިކަތަކު ވަޑައިގަންނަވާނެއެވެ. އެއީ މުންކަރް އަދި ނަކީރް އެވެ. މި ދެ މަލާއިކަތުންނަކީ ކަޅު އަދި ނޫ ކުލައިގެ ބިރުވެރި ސިފައެއްގައި ވަޑައިގަންނަވާނެ ދެ ބޭކަލުންނެވެ. ނަމަވެސް، ތެދުވެރި އީމާންތެރިންނަށް މާތްﷲ ސާބިތުކަން ދެއްވާނެއެވެ. މިއާ ޚިލާފަށް ކާފިރުންނާއި މުނާފިޤުން މި ދެ މަލާއިކަތުން ފެނުމުން ތިބޭނީ އިންތިހާއަށް ބިރުގެންފައެވެ.
މި ދެ މަލާއިކަތުން މައްޔިތާ ބައިންދަވައި، އޭނާއާ ތިން ސުވާލެއް ކުރައްވާނެއެވެ. އެއީ: "ތިބާގެ ރައްބަކީ ކޮބައިހެއްޔެވެ؟"، "ތިބާގެ ދީނަކީ ކޮބައިހެއްޔެވެ؟"، އަދި "ތިބާގެ ގާތަށް ފޮނުއްވުނު ނަބިއްޔާއަކީ ކޮބައިހެއްޔެވެ؟" މިއެވެ. މި ސުވާލުތަކަކީ ހަމައެކަނި ދުނިޔެމަތީގައި ދުލުން ދަސްކޮށްގެން ކަށްވަޅުގައި ދެވޭނެ ޖަވާބުތަކެއް ނޫނެވެ. މީގެ ޖަވާބު ދެވޭނީ ދުނިޔެމަތީގައި ﷲ އަށް އީމާންވެ، އެގޮތަށް ޢަމަލުކޮށް އުޅުނު މީހަކަށެވެ.
މުއުމިނު އަޅާއަށް މި ސުވާލުތަކަށް ވަރަށް ސާބިތުކަމާއެކު ޖަވާބު ދެވޭނެއެވެ. އޭނާ ބުނާނެއެވެ: "ތިމަންގެ ރައްބަކީ ﷲ އެވެ. ތިމަންގެ ދީނަކީ އިސްލާމްދީނެވެ. އަދި ތިމަންގެ ގާތަށް ފޮނުއްވުނީ މުޙައްމަދު ﷺ އެވެ." މިހެން ބުނުމާއެކު އުޑުން ގޮވައިލައްވާނެއެވެ: "ތިމަންރަސްކަލާނގެ އަޅާ ތެދުބުނެފިއެވެ. ފަހެ އޭނާއަށް ސުވަރުގޭގެ ދޫލައެއް އަޅައިދޭށެވެ. އަދި ސުވަރުގެއިން އޭނާއަށް ދޮރެއް ހުޅުވައިދޭށެވެ." ދެން އޭނާގެ ކަށްވަޅު ތަނަވަސްކުރެވި، ސުވަރުގޭގެ މީރުވަހާއި ރޯދި އޭނާއަށް ލިބެން ފަށާނެއެވެ.
ނަމަވެސް ކާފިރު ނުވަތަ މުނާފިޤު މީހާއަށް މި ސުވާލުތަކުގެ ޖަވާބެއް ނޭނގޭނެއެވެ. އޭނާއަށް ބުނެވޭނީ "އާހް، އާހް، ތިމަންނާއަކަށް ނޭނގެއެވެ. މީސްތަކުން އެހެން ކިޔާތީ ތިމަންވެސް ކީމެވެ." މިފަދައިންނެވެ. އެހިނދު އުޑުން ގޮވައިލައްވާނެއެވެ: "އޭނާ ދޮގުހަދައިފިއެވެ. ފަހެ އޭނާއަށް ނަރަކައިގެ ދޫލައެއް އަޅައިދޭށެވެ. އަދި ނަރަކައިން ދޮރެއް ހުޅުވައިދޭށެވެ." އެއާއެކު އޭނާގެ ކަށްވަޅު އޭނާގެ މައްޗަށް ހަނިވެގެންދާނެއެވެ. އަދި ނަރަކައިގެ ހޫނާއި ވޭން އޭނާއަށް ކުރިމަތިވާނެއެވެ.
މީގެ އިތުރުން ފުރަތަމަ ރޭ ކަށްވަޅުގައި އިންސާނާގެ ޢަމަލުތައް އޭނާއާ ބައްދަލުކުރާނެއެވެ. ހެޔޮލަފާ މުއުމިނާއަށް އޭނާގެ ޢަމަލުތައް ސިފަވެގެން އަންނާނީ ރީތި މޫނެއްލާފައިވާ، މީރުވަސްދުވާ މީހެއްގެ ސިފައިގައެވެ. އެމީހަކު އައިސް ބުނާނެއެވެ: "ތިމަންނާއަކީ ތިބާގެ ހެޔޮ ޢަމަލެވެ. އުފާވެރިކަމުގެ ޚަބަރު ލިބިގަންނާށެވެ." އަނެއްކޮޅުން ނުބައި ޢަމަލުތައް ކުރި މީހާއަށް އޭނާގެ ޢަމަލުތައް ސިފަވެގެން އަންނާނީ ހުތުރު މޫނެއްލާފައިވާ، ނުބައިވަސްދުވާ މީހެއްގެ ސިފައިގައެވެ. އޭނާ އައިސް ބުނާނެއެވެ: "ތިމަންނާއަކީ ތިބާގެ ނުބައި ޢަމަލެވެ." އެއާއެކު މައްޔިތާއަށް އިތުރު ބިރުވެރިކަމަކާއި ހިތާމައެއް ކުރިމަތިވާނެއެވެ.
ކަށްވަޅުގެ މި ބިރުވެރިކަމާ މެދު މާތް ނަބިއްޔާގެ ޞަޙާބީންނާއި އިސްލާމީ ބޮޑެތި ޢިލްމުވެރިން ވަރަށް ފުންކޮށް ވިސްނަވައި ވާހަކަފުޅު ދައްކަވާފައިވެއެވެ. އަމީރުލް މުއުމިނީން ޢުޘްމާން ބިން ޢައްފާން رضي الله عنه ކަށްވަޅެއްގެ ދޮށަށް ވަޑައިގަންނަވައިފިނަމަ އެކަލޭގެފާނުގެ ތުނބުޅިފުޅު ތެމެންދެން ކީރިތިކުރައްވައެވެ. އަދި ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ: "ކަށްވަޅަކީ އާޚިރަތުގެ ފުރަތަމަ މަންޒިލެވެ. އެތަނުން ސަލާމަތްވެއްޖެ މީހަކަށް، ދެން ހުރި މަރުޙަލާތައް ފަސޭހަވާނެއެވެ. އެތަނުން ސަލާމަތްނުވި މީހަކަށް، ދެން ހުރި މަރުޙަލާތައް މާ އުނދަގޫވާނެއެވެ."
އިސްލާމީ އުއްމަތުގެ ބޮޑު ޢިލްމުވެރިޔާ އިމާމް އަލްޣަޒާލީ رحمه الله އެކަލޭގެފާނުގެ ފޮތް 'އިޙްޔާއު ޢުލޫމިއްދީން' ގައި ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ: "ކަށްވަޅަކީ އެކަނިވެރިކަމުގެ ގޯއްޗެވެ. އެތަނުގައި ތިބާއާއެކު ވާނެ ހަމައެކަނި އެކުވެރިޔަކީ ތިބާގެ ޢަމަލެވެ. ފަހެ އެކަނިވެރިކަމުގެ އެ ރޭ އައުމުގެ ކުރިން، އެ ރެޔަށްޓަކައި ހެޔޮ ޢަމަލުން ތައްޔާރުވާށެވެ."
އަދި މަޝްހޫރު ޢިލްމުވެރިޔާ އިމާމް އިބްނުލް ޤައްޔިމް رحمه الله އެކަލޭގެފާނުގެ ފޮތް 'ކިތާބުއް ރޫޙް' ގައި ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ: "ބަރުޒަޚުގެ ޙަޔާތަކީ ހުވަފެނެއް ފަދަ ކަމެއް ނޫނެވެ. އެއީ ދުނިޔޭގެ ޙަޔާތަށްވުރެ މާ ޙަޤީޤީ ޙަޔާތެކެވެ. މުއުމިނުންގެ ރޫޙުތައް ވާހުށީ އުފާވެރިކަމާއި ނިޢުމަތުގައެވެ. އަދި ކާފިރުންގެ ރޫޙުތައް ވާހުށީ ވޭނާއި ޢަޛާބުގައެވެ. ކަށްވަޅަކީ ސުވަރުގޭގެ ބަގީޗާތަކުގެ ތެރެއިން ބަގީޗާއެކެވެ. ނުވަތަ ނަރަކައިގެ ވަޅުގަނޑުތަކުގެ ތެރެއިން ވަޅުގަނޑެކެވެ."
މަރުވުމަށްފަހު އަންނަ ފުރަތަމަ ދުވަހާއި ރެއަކީ އަޅުގަނޑުމެން ކޮންމެ މީހަކުވެސް އެންމެ ބޮޑަށް ތައްޔާރުވާންޖެހޭ ވަގުތެވެ. ދުނިޔެމަތީގައި ކުރާ ހެޔޮ ޢަމަލުތަކާއި، ﷲ އަށް ކުރާ ކިޔަމަންތެރިކަމަކީ އެ އަނދިރި ކަށްވަޅުގައި އަޅުގަނޑުމެންނަށް އަލިކަން ފޯރުކޮށްދޭނެ ހަމައެކަނި ވަސީލަތެވެ. ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ އަޅުގަނޑުމެން އެންމެންނަށް ކަށްވަޅުގެ ސުވާލުތަކަށް ސާބިތުކަމާއެކު ޖަވާބުދިނުމުގެ ތައުފީޤު މިންވަރުކުރައްވައި، ކަށްވަޅުގެ ޢަޛާބުން ސަލާމަތްކުރައްވާށި! އާމީން.
ރިފަރެންސް
ޙަދީޘްގެ މަޞްދަރުތައް:
އަލް-ބަރާއު ބިން ޢާޒިބު رضی الله عنه ރިވާކުރެއްވި ދިގު ޙަދީޘް (މައްޔިތާގެ ރޫޙުގެ ދަތުރާއި ކަށްވަޅުގެ ސުވާލުތައް ބަޔާންވެފައިވާ ޙަދީޘް) - ރިވާކުރެއްވީ: އިމާމް އަޙްމަދު އަދި އަބޫ ދާވޫދު (ޞައްޙަ ޙަދީޘް).
ފައިވާނުގެ އަޑު އިވޭނެކަން ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ޙަދީޘް - ޞަޙީޙް ބުޚާރީ އަދި ޞަޙީޙް މުސްލިމް.
ކަށްވަޅު ފިތޭނެކަމާ ބެހޭ ޙަދީޘް (ސަޢުދު ބިން މުޢާޛުގެ ވާހަކަ) - ސުނަން އައް-ނަސާއީ.
ކަށްވަޅަކީ ސުވަރުގޭގެ ބަގީޗާއެއް ނުވަތަ ނަރަކައިގެ ވަޅުގަނޑެއްކަން ބަޔާންކުރެއްވި ޙަދީޘް - ސުނަން އައް-ތިރްމިޛީ.
ޢިލްމުވެރިންގެ ބަސްފުޅުތައް:
ޢުޘްމާން ބިން ޢައްފާން رضي الله عنه ގެ ބަސްފުޅު: ސުނަން އައް-ތިރްމިޛީ އަދި ސުނަން އިބްނު މާޖާ.
އިމާމް އަލް-ޣަޒާލީ رحمه الله ގެ ބަސްފުޅު: ފޮތް: އިޙްޔާއު ޢުލޫމިއްދީން
އިމާމް އިބްނުލް ޤައްޔިމް رحمه الله ގެ ބަސްފުޅު: ފޮތް: އައް-ރޫޙް