ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީހަށް ބަލާއިރު، އެއް ދައުލަތެއްގެ ގޮތުގައި މުޅި ރާއްޖެ އެކުލަވާލައި، ފުރަތަމަ ރަސްކަން ފެށިގެން އައި ގޮތުގެ ވާހަކައަކީ އެންމެ ސައުގުވެރި އެއް ހާދިސާއެވެ. މި ތާރީހީ ދަތުރުގެ އެންމެ މުހިންމު ސަހުސިއްޔަތަކީ ކޮއިމަލާ ކަލޯއެވެ. ކޮއިމަލާ ރާއްޖެއަށް އައި ސަބަބާއި، އެ ދަތުރުގެ ފަހަތުގައިވާ ހަގީގަތްތަކަކީ ގަދީމީ ތާރީހު ދިރާސާކުރައްވާ ބޭފުޅުންގެ މެދުގައި ބޮޑު ސަމާލުކަމެއް ލިބިފައިވާ މައުލޫއެކެވެ.
ތާރީހީ ލިޔުންތަކާއި ރިވާޔަތްތަކުން އެނގޭ ގޮތުގައި، ކޮއިމަލާއަކީ ސިލޯނު ނުވަތަ އިންޑިއާގެ ރަސްކަމުގެ އާއިލާއަކަށް ނިސްބަތްވާ މީހެކެވެ. ބައެއް ރިވާޔަތްތަކުގައި ބުނާ ގޮތުން، ކޮއިމަލާ ރާއްޖެއަށް އަންނަން ޖެހުނު އެންމެ ބޮޑު ސަބަބަކީ އެ ގައުމުގެ ރަސްކަމުގެ ތެރޭގައި އުފެދުނު ސިޔާސީ ހިޔާލުތަފާތުވުންތަކާއި، އާއިލީ މައްސަލަތަކުގެ ސަބަބުން އަމިއްލަ ގައުމު ދޫކޮށް ދާންޖެހުމެވެ.
ކޮއިމަލާ އާއި އޭނާގެ އަނބިކަނބަލުން، އަދި ގިނަ އަދަދެއްގެ ލަޝްކަރަކާއެކު ކަނޑުމަގުން ކުރި ދަތުރުގައި، ވަޔާއި އޮއިވަރު ހުރިގޮތުން ރާއްޖޭގެ ސަރަހައްދަށް ވަދެވުނެވެ. މި ދަތުރުގައި އެންމެ ފުރަތަމަ މަޑުކުރެއްވީ ރ. އަތޮޅު ރަސްގެތީމުގައެވެ. އެ ރަށަށް "ރަސްގެތީމު"ގެ ނަމުން ނަންދެވުނީވެސް ރަސްކަލަކު އެންމެ ފުރަތަމަ ފައިބައިވަޑައިގެންނެވި ރަށް ކަމަށްވާތީއެވެ.
ރަސްގެތީމުގައި ކޮއިމަލާ ބަނޑަހަޖެއްސެވި އިރު، އޭނާއާއެކު އައި ހިދުމަތްތެރިންނާއި އަޅުން ބޭތިއްބެވީ އެ ރަށާ ކައިރީގައި އޮތް އަނގޮޅިތީމުގައެވެ. ތާރީހީ މައުލޫމާތުތައް ބުނާ ގޮތުގައި އަނގޮޅިތީމަށް ކުރިން ކީ ނަމަކީ "އަޅުގެތީމު" އެވެ. މިއީ އެ ދަތުރުގެ ސަބަބުން އެ ސަރަހައްދުގެ ރަށްރަށް ނަންދެވިގެން ދިޔަ ގޮތުގެ ހެކިތަކެކެވެ.
އިނގިރޭސި އާސާރީ ކަންކަމާ ބެހޭ މާހިރު އެޗް.ސީ.ޕީ. ބެލް އޭނާގެ މަޝްހޫރު ފޮތް "ދަ މާލްޑިވް އައިލެންޑްސް: މޮނޯގްރާފް އޮން ދަ ހިސްޓްރީ، އާކިއޮލޮޖީ އެންޑް އެޕިގްރަފީ" ގައި ލިޔުއްވާފައިވާ ގޮތުގައި، ކޮއިމަލާ ރާއްޖެއަށް އައިސް ފުރަތަމަ ވަޒަންވެރިވީ ރަސްގެތީމުގައެވެ. އަދި އެ ދުވަސްވަރު ރާއްޖޭގެ އެކި އަތޮޅުތަކުގައި ތިބި އާންމުން، ކޮއިމަލާއަކީ މަތިވެރި ރަސްކަމުގެ އާއިލާއަކަށް ނިސްބަތްވާ ބޭފުޅެއްކަން އެނގުމުން، އޭނާއަށް ރަސްކަން ދިނުމަށް އެދުނެވެ.
ރަސްގެތީމުގައި ދުވަސްކޮޅަކު ތިއްބެވުމަށްފަހު، މުޅި ރާއްޖެއަށް ވެރިކަން ހިންގުމަށް އެކަށީގެންވާ މަރުކަޒީ ރަށެއް ހޯދުމުގެ ބޭނުމުގައި ކޮއިމަލާ ދެކުނަށް ދަތުރުކުރެއްވިއެވެ. މި ދަތުރުގައި އޭނާއަށް އާދެވުނީ މާލެ އަތޮޅަށެވެ. އޭރު މާލެއަކީ މީހުން ދިރިއުޅޭ ރަށެއް ނޫނެވެ. އެއީ މަސްވެރިން މަސްކަނޑައި ހަދާ ފަސްގަނޑެކެވެ.
އެ ދުވަސްވަރު މާލެ އަތޮޅުގައި އެންމެ ބާރުގަދަ ބަޔަކީ ގިރާވަރު މީހުންނެވެ. ކޮއިމަލާ މާލެއަށް ފައިބައި، އެ ތަނުގައި ގަނޑުވަރެއް ބިނާކޮށް ވަޒަންވެރިވުމުގެ ހުއްދައަށް އެދުނީ ގިރާވަރު މީހުންގެ ކިބައިންނެވެ. ގިރާވަރު މީހުން އެކަމަށް ހުއްދަ ދިނުމުން، މާލޭގައި ފުރަތަމަ ގަނޑުވަރު ބިނާކޮށް، ވެރިކަމުގެ މަރުކަޒަކަށް މާލެ ހެއްދެވިއެވެ.
ފަރަންސޭސި ދަތުރުވެރިޔާ ފްރާންސުވާ ޕިރާޑް ޑީ ލަވާލް ރާއްޖެއާ ބެހޭގޮތުން ލިޔެފައިވާ ލިޔުންތަކުގައިވެސް ކޮއިމަލާގެ ރަސްކަމުގެ ވާހަކަތަކަށް އަލިއެޅުވާލާފައިވެއެވެ. އޭނާ ބުނެފައިވާ ގޮތުގައި، ކޮއިމަލާ މާލޭގައި ވަޒަންވެރިވެ، ރާއްޖޭގެ އެކި އަތޮޅުތައް އެއްކޮށްލައި، އެއް ދައުލަތެއްގެ ގޮތުގައި އިންތިޒާމުކުރިއެވެ. މިއީ ދިވެހި ތާރީހުގައި އާ ބާބެއް ފެށިގެން ދިޔަ ހާދިސާއެކެވެ.
ދިވެހި ތާރީހު ދިރާސާކުރެއްވި މާހިރު ނަސީމާ މުހައްމަދު އޭނާގެ ލިޔުންތަކުގައި ފާހަގަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި، ކޮއިމަލާ ރާއްޖެއަށް އައުމުގެ ކުރިން ރާއްޖެ އޮތީ އެކި އަތޮޅުތަކަށް ބައިބައިވެފައެވެ. އަދި ބައެއް އަތޮޅުތައް އޮތީ ބޭރުގެ އިސްތިއުމާރީ ބާރުތަކުގެ ނުފޫޒުގެ ދަށުގައެވެ. ކޮއިމަލާގެ އައުމާއެކު ރާއްޖޭގެ ހުރިހާ އަތޮޅުތަކެއް އެއްކޮށްލައި، "ތީމުގެ ސުލާލާ" ނުވަތަ އަމާޒުވެފައިވާ ރަސްކަމެއް ގާއިމުކުރެވުނެވެ.
ކޮއިމަލާ "މާނާބަރަނަ" ގެ ނަމުގައި ރަސްކަމަށް އިސްވުމަށްފަހު، ރާއްޖޭގެ އިގްތިސާދީ އަދި އިޖުތިމާއީ ހާލަތު ބަދަލުވެގެން ދިޔައެވެ. ބޮލި ފައިސާގެ ގޮތުގައި ބޭނުންކޮށްގެން ބޭރުގެ ގައުމުތަކާއެކު ވިޔަފާރިކުރުން ފެށި، ރާއްޖެއަކީ ދުނިޔޭގެ ކަނޑުދަތުރުފަތުރުގެ މުހިންމު ބަނދަރަކަށް ވެގެން ދިޔައެވެ. މިއީ ކޮއިމަލާ ރާއްޖެއަށް އައުމުގެ ސަބަބުން ލިބިގެންދިޔަ ބޮޑު ކުރިއެރުމެކެވެ.
ކޮއިމަލާ ރާއްޖެއަށް އައި ސަބަބަކީ އަމިއްލަ ގައުމުގައި އުފެދުނު ސިޔާސީ ހަލަބޮލިކަމުގެ ތެރެއިން ގައުމު ދޫކޮށް ދާންޖެހުމެވެ. ނަމަވެސް އޭނާގެ މި ދަތުރަކީ ދިވެހި އުންމަތް އެއްކޮށްލައި، ވަރުގަދަ ދިވެހި ދައުލަތެއްގެ ބިންގާ އަޅައިދިން ތާރީހީ މުހިންމު ދަތުރެކެވެ. އެ ދަތުރުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން މިއަދުވެސް މާލެއަކީ ރާއްޖޭގެ ވެރިކަން ކުރާ ރަށުގެ ގޮތުގައި ދެމިއޮތުމެވެ.