ދިވެހި ބަހުގެ މުއްސަނދިކަމާމެދު ވާހަކަދައްކާ ނަމަ ތަފާތު އެތައް ނަޒަރަކުން އެތައް ވާހަކައެއް ދެއްކިދާނެއެވެ. އެގޮތުން ދިވެހި ބަހުގެ މައްޗަށް ނަޒަރު ހިންގައި ބަލާއިރު އެކި އަދަދުތަކާ ގުޅުން ހުރި ލަފުޒުތައް ނުހަނު ގިނައެވެ.

އޭގެތެރޭގައި މަޖާޒާއި، މަޖާޒީ މިސާލާއި، ހަރު ބަހާއި މުސްކުޅި ބަސް ފަދަ މުހާވިރާތައް ހިމެނެއެވެ. މިއިން ވެސް އަންގައިދެނީ ދިވެހި ބަހުގައި ހުރި ތަނަވަސް ކަމެވެ. މުއްސަނދިކަމެވެ. 

ތިރީގައި މި ބަޔާންކުރަނީ ހަތަރަކާއި، ފަހަކާއި، ހަތަކާ ގުޅުން ހުރި ލަފުޒުތަކާއި އޭގެ މާނަތަކެވެ. މި ލަފުޒުތައް ބަޔާންކޮށްފައިވާނީ ދިވެހި ބަސް ފޮތުގައިވާ ފަދައިންނެވެ. 

ހަތަރަކާ ގުޅުންހުރި ލަފުޒުތައް:

1.ހަތަރަގި: ހަތަރު އަގި, ދޮޅަހަގީގެ ދެބައިކުޅަ އެއްބައި.

2.ހަތަރު ހިތި: ހެންވޭރު ބޮޑު ހިތި, ހެންވޭރު ކުޑަ ހިތި, މާފަންނު ބޮޑު ހިތި, މާފަންނު ކުޑަ ހިތި.

3.ހަތަރު ޚަލީފާ: އަބޫބަކުރުގެފާނު, ޢުމަރުގެފާނު, އުޘްމާނުގެފާނު, ޢަލީގެފާނު.

4.ހަތަރުބައިންބައި: ހަތަރުބައިކުޅަ އެއްބައި.

5.ހަތަރު ބިތް: ހަތަރު ފަރާތް.

6.ހަތަރު ބޯފޮޅި: ރަޖަބު ބޯފޮޅި, ހިޔަރަކާތް ބޯފޮޅި, ރޯދަ ބޯފޮޅި, ހައްޖު ބޯފޮޅި.

7.ހަތަރުކަންކަށި: އޮޑިދޯނިފަހަރުގެ ދެ މައްޔާ ކައިރިން ބޭރު ހަތަރު ފަރާތް. އެއީ ދިރުނބާކޮޅުގެ މައްޔަލާއި ހުރަސް ފިލަޔާ ދޭތެރެއެވެ. ކޮޅުފަސްކޮޅުގެ ދަށްމަޅުގެ ކޮޅުފަސްކޮޅުން ފެށިގެން މައްޔަލާއި ދޭތެރެއެވެ.

8.ހަތަރުކަޅި ހަމަވުން: އެކަކު އަނެކަކަށް އެއްފަހަރާ ލޯ ފެންނަ ގޮތަށް ބަލައިލެވުން. ހަތަރުކަޅި ބައްދަލުވުން.

9.ހަތަރުއަނގޮޅި: ދެ މަގެއް ބުރަފަތިވާ ތަން.

ހަތަރުއަތޮޅު މެދު: އަރިއަތޮޅާއި ނިލަންދެ އަތޮޅުގެ އިރުން, ފެލިދެއަތޮޅާއި މުލަކުއަތޮޅުގެ ހުޅަނގުން އޮންނަ ކަނޑު.

10.ހަތަރު އާރު: ސައިޙޫނު, ޖައިޙޫނު, ފުރާތު, ނީލް.

11.ހަތަރު އިމާމުން: އިމާމު އަބޫ ޙަނީފާ, އިމާމު ޝާފިޢީ, އިމާމު މާލިކު, އިމާމު އަޙްމަދު ބުނި ޙަންބަލް

12.ހަތަރު އުންސުރު: ގިނި, ވެލި, ވައި, ފެން.

ހަތަރުއުދަރެސް ފެނުޖެހުން: ހިކިފަސްތަނެއް ފެންނަން ނެތުން. މަޖާޒު: ކަމަކާމެދު ފިކުރުކޮށްކޮށް ގޮތެއް ނުފެނުން.

13.ހަތަރުމަސް ދިހަވުން: މީހަކު މަރުވާތާ ހަތަރު މަހާއި ދިހަ ދުވަސްވުން. މަރުވި މީހާގެ އަނބިމީހާ ބަލިވެ އިންކަމުގައި ނުވާނަމަ އިއްދަ ހަމަވުން.

14.ހަތަރުމާބިތް: ހަތަރު އުދަރެސް, ދުނިޔޭގެ ހަތަރު ފަރާތް.

15.ހަތަރު މުރިނގު: އަރާމުރިނގު, އޮއްސޭ މުރިނގު, މުރިނގު އީރާން, މުރިނގު އަސްތަމާން.

ބަސް ބޭނުންކުރާ މިސާލު: ކަލެއަކީ ހަތަރު މުރިނގު ވެސް  ނުދަންނަ މީހެކެވެ.

16.ހަތަރު މޮއްގަނޑު: ހަތަރެސްފައިޖެހި ޖަނަވާރުގެ ހަތަރުފައިގެ ކަކުލުހުޅުން ތިރި.

17.ހަތަރުފަތިފޭލި: އިހުގައި އަންހެނުން އަނދެ އުޅުނު ފޭއްޔެއް. މި ފޭލި ވިޔެފައި ހުންނަނީ އެއްތަތުނުގައި ހަތަރު ފޭލި އޮންނަ ވަރަށް ފުރައިގެންނެވެ. މި ތިންފަތި ފޭއްޔަށްވުރެ ދެރަވާނެއެވެ.

18.ހަތަރުފަލު ކުނާ: ރާއްޖޭގައި ވިޔާ ދުރުދުރުގައި ރޮނގު ހުންނަ ކުނަލެއް. މިއަށް މިނަން ކިޔުނީ ވާރު ނެގި ޒަމާނުގައި ހަތަރުފައު ބޮލީގެ ބަދަލުގައި މި ކުނާ ގަބޫލުކުރާތީއެވެ.

19.ހަތަރު ފޮތް: ތައުރާތު, ޒަބޫރު, އިންޖީލު, ޤުރްއާން.

20.ހަތަރުދަން: ދުވާލު ނުވަތަ ރޭގަނޑުގެ  ހަތަރުބައި. މުޅި ދުވާލު ނުވަތަ މުޅި ރޭގަނޑު. ސާޅީސްއަށް މޭލުގެ ދުރުމިން.

21.ހަތަރު ބީރުންގެ ވާހަކަ (މިސާލު ބަހެއް) : ހަތަރު ބީރުން ދެއްކި ކަމުގައި ބުނެވޭ ވާހަކައެއް. މީގައި އެކަކު ކިޔާ އެއްޗެއް އަނެކަކަށް އޮޅުންނުފިލައިގެން އެކި މީހުން ދެއްކީ އެކި ވާހަކައެވެ. ބަޔަކު މި ބާވަތަށް ވާހަކަ ދައްކަންޏާ މިސާލަކަށް ބުނެ އުޅެނީ ''އެ ދައްކަނީ ހަތަރު ބީރުންގެ ވާހަކަ'' އެވެ.

ފަހަކާ ގުޅުން ހުރި ލަފުޒުތައް: 

1.ފަސްހެޔޮ ދުވަސް: މިއީ ހަތަރު ބޯފޮޅި ދުވަހާއި ރޯދަމަހުގެ އޮނަތިރީސް ވަނަ ދުވަސް.

2.ފަސް ނަމާދު: ފަރުޟު ފަސް ނަމާދު.

3.ފަސް ރޮނގު މަސް: ކަޅުބިލަ މަސް.

4.ފަސް ރުކުން: ޝަހާދަތުގެ ދެކަލިމަ ދުލުން ކިޔުން, ނަމާދުކުރުން, ޒަކާތް ދިނުން ރޯދަ ހިފުން, ކުޅަދާނަކަން ލިބިގެންވާ މީހާ ހައްޖުވުން.

5.ފަސްކަފަ: ކަފައިގެ ފަސް ބާވަތް. ބޮޑު ކަފަ, ހަނާ ކަފަ, އޮށް ކަފަ, ވަލު ކަފަ.

6.ފަސް ކަފުން: އެންމެ މޮޅަށް ކަފުންލާ އަދަދު.

7.ފަސްކޮށި: އިހުގައި ކުޅިޖަހައި އުޅުނު ފަސްކޮށި. ބަންޑާރަ ކޮށި, ރަނަހަމާތި ކޮށި, ފާލު ކޮށި, އައްޑޫ ކޮށި, ހޮޅި ކޮށި.

8.ފަސްއަށި: ގަނޑުވަރުތެރޭގައި ހުންނަ ހަނގުބޭކަލުން ދަމަށް ދުރުވާ ފަސްއަށި. ފުޅިދޮށު އަށި, އިސްވަރު އަށި, ވެލާނާވަރު އަށި, ހަކުރާވަރު އަށި, ބޭރުބޮޑު އަށި.

9.ފަސްއަށީ ބޭކަލުން: ގަނޑުވަރުތެރޭގައި ހުންނަ ފަށް އަށްޓަށް ދަމަށް ދުރުވާ ހަނގުބޭކަލުން.

10.ފަސްމާމުލުންގެ ފަސް ވަގު: ފުލޯކު ވާހަކައިގައި ކިޔާ ވަގުންގެ ޕާޓީއެއް. މިއީ ފަސް މީހުންނެވެ.

11.ފަސްމާވަގު: ފުލޯކު ވާހަކައިގައި ކިޔާ ފަސްމާމުލުންގެ ފަސް ވަގުންގެ ތެރެއިން އެކަކު. ބޮޑު ވަގު. މަޖާޒު: ނުލަފާކަން އިންތިހާއަށް ގޮސްފައިވާ މީހާ.

12.ފަސްމީރު ކޭން: 1767 މ. ހާތާނގައި ކައްކައި އުޅުނު ކޭމެއް. މި ކޭމުގައި ހުންނާނީ 5 ތަށި ފޮނި ރިހަ, 5 ތަށި ދިޔާ ރިހަ, (ތަފާތުކޮށް) ތެލުލި މަސް, ލޮނު, ހަކުރު, ކިރު (ފޮނިކޮށް ކައްކައިފައި ހުންނަ) ގިތެޔޮ, ބިސްގަނޑު, ކަލިޔާ, ހަލުވާ, ޒިލޭބި, ފެންފޮޅި. މިއީ މުޅި ކޭމުގެ މަތި ނިވާވާ ވަރަށް އަޅާ ފޮޅިއެކެވެ.

13.ފަސްފިޔަމާ: ރަސްމީ އިއްޒަތެއްގެ ނިޝާނެއްގެ ގޮތުން ފަސް ތުނޑަށް ހުންނަ ތަރިއެއް, ފަސް ފިޔަ ހުންނަ މާ

14.ފަސްފަހެތި: އިހުގައި ކިޔެވެލި ކިޔަވައި ނިމިގެން ކަނދުން ނުވަތަ ކަށިކެޔޮ ފަތުން ހަދައިފައި ހުންނަ ގުރާބެއް ފުރުވައިލާއިރު އެއަށްލާ ފަސް ވައްތަރެއްގެ ހެދިކާ.

އެތައް ވައްތަރެއްގެ އެއްޗެހީގެ މާނައިގައި ބޭނުންކުރާ ބަހެއް. އެތާގައި ކޭކުގެ ފަސްފަހެތި އެބަހުއްޓެވެ. މާނައަކީ ކޭކުގެ އެތައް ވައްތަރެއް އެބަހުއްޓެވެ.

15.ފަސް ފުކަށްވާ ކުޅިގަނޑު: އޮށްވަޅު ގޮނޑީގައި ކުޅޭ ކުޅިގަނޑުތަކުން ކުޅިގަނޑެއް. މި ކުޅިގަނޑު ކުޅެ ނިމޭއިރު (ހިނދޭއިރު) ގޮނޑީގައި އޮންނާނީ ފަސް ފުކެވެ.

16.ފަސްދަތް ނަގިލި: ލޮތާރި

17.ފަސްމީރުކުރި ރުއް: ކުރިއާއި ކިހާކާއި ފެނާއި ހެވަޔާއި މިރި މީރު ރުއް. މަޖާޒު: ހުރިހާ ގޮތަކުން ރަނގަޅު މީހާ.

18.ފަސް އިނގިލި އެއްކޮށްލުން: ކެއުމުގައި ބައިވެރިވުން

19.ފަސް އިނގިލި އެއްވަރެއް ނުވާނެއެވެ: (މުސްކުޅި ބަހެއް) އެންމެން އެއްވަރެއް ނުވާނެކަން ދޭހަކޮށްދިނުމަށް ބުނެ އުޅޭ ބަހެއް.

ހަތަކާ ގުޅުންހުރި ލަފުޒުތައް:

1.ހަތް ހަކީމުން: އަރަސްތޫ, އަފްލާތޫން, ޖާލިނޫސް, ބަޤަރާތު, ސަޤަރާތު, އިބްނި ސީނީ, ދިޔޯޖާނުސް.

2.ހަތް ހެއްތި: ހަތް އަމުރު. މިއީ އިހުޒަމާނުގައި ކޮންމެ ހުކުރު ދުވަހަކު ހުކުރުން ފޭބުމަށްފަހު ވެރިންގެ ފަރާތުން ރައްޔިތުންނަށް ކުރާ ހަތް އަމުރެވެ. މާތްކަލާނގެއަށް ކިޔަމަންތެރިވާ ހެއްތި, ޒިނޭނުކުރާ ހެއްތި, ވައްކަން ނުކުރާ ހެއްތި, ދޮގުނުހަދާ ހެއްތި, ނަމާދުކުރާ ހެއްތި, ރޯދަ ހިފާ ހެއްތި. ވެރިންނަށް ކިޔަމަންގަންނަ ހެއްތި.

3.ހަތް ނަރަކަ: ނަރަކައިގެ ހަތް ވަތްގަނޑު. ޖަހަންނަމު, ޖަޙީމު, ސަޤަރު, ސަޢީރު, ލަޡާ, ޙުޠަމާ, ހާވިޔާ.

4.ހަތް ރީތި: އަންހެނުންގެ ރީތި ސިފަ ކިޔަން ބޭނުންކުރާ ހަތް ނަމެއް. ކުރަނގި ދެލޯ, އިހި ކަނދުރާ, ހިތިފަތު ބުމަ, ގިއުޅު އަތުކުރި, ޝިކާރަމަތީ ކުއްތާގެ ބަނޑު ކަހަލަ ބަނޑު, ތުނިޔަ ނިޔަފަތި, އަންނާރު އޮށު ދަތްޕިލާ.

5.ހަތްބައިންބައި: ހަތްބައިކުޅަ އެއްބައި.

6.ހަތް ބިން: ބިމުގެ ހަތްބައި.

7.ހަތް ފައިތަޅާ: ބިމުގެ ހަތް ފަށަލަ.

8.ހަތްބޯރާހި: ހަތް ބޯ ހުންނަ ކަމަށް ބުނާ ޚިޔާލީ ފުރޭތައެއް.

9.ހަތްއާރު: ސައިޙޫން, ޖައިޙޫން, ޛިޖްލަތު, ނީލު, ފުރާތު, ގަންގާ, ޖަމްނާ.

10.ހަތްއުޑު: އުޑުގެ ހަތް ފަށަލަ.

11.ހަތްމީރު: މައު, މަދު, ގޮނޑި, ފަތް, މޫ, މޭވާ, ތޮށި.

12.ހަތްމުދި: ކުދިންގެ އުމުރުން ހަތްވަނަ ދުވަހު ފައްޓަރު ފަށެއްގައި ނުވަތަ ރޮއްޖެއްގައި ލާފައި ކަރުގައި އަޅާ ރަންރިހީގެ ހަތް ބޮޅު.

13.ހަތްމޮރު: ޖިމާއުވުމުގެ ހަތް ވައްތަރު.

14.ހަތްދުން: ބޮކަރު, މާވަހަރު, މަސްތަކާ, ކުމުންޒާނި, ހުއިސުން, ލާދަން, ހަބަރު.

15.ހަތްދެވި: ފަންޑިތަވެރިން ގެންގުޅޭ ޚިޔާލީ ހަތް ނަމެއް. ބުށްޑެވި, ކަށްޑެވި, މުޅަދެވި, ކިއްސައްދެވި, ރަށްދެވި, ދަކުދެވި, ބޮޑު މުޅަދެވި.

16.ހަތް ގޭ ފާތިހާއަށް ފުނޑާފައި ހުރި ދައެއްހެން (މިސާލު ބަހެއް) : މީހުން މާ ބޮޑަށް ބަނޑުހައިވީމާ ބަނޑު ހުންނަ ގޮތާމެދު ޖަހައިއުޅޭ މިސާލެއް.

މި ތަނުގައި މި ބަޔާންކުރީ ހަތަރަކާއި، ފަހަކާއި، ހަތަކާ ގުޅުންހުރި ލަފުޒުތައް ނަމަވެސް ދިވެހި ބަހުގެ ރަދީފުތައް ބަލައިފި މީހަކަށް އިތުރު އަދަދުތަކާ ގުޅުންހުރި ލަފުޒުތައް ވެސް ފެންނާނެއެވެ.