ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީހުގެ އެންމެ ފުނަށް ފީނައިލުމުން، މި ރަށްތަކުގެ ފުރަތަމަ ވަޒަންވެރިންނާ ގުޅޭގޮތުން އިވެނީ ހައިރާން ކުރުވަނިވި ވާހަކަތަކެކެވެ. ދުނިޔޭގެ އަޖައިބުތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ މިސްރުގެ ޕިރަމިޑްތަކާއި، ރާއްޖޭގެ ދެކުނުގެ ރަށްތަކުގައި ހުރި ބިޔަ ހަވިއްތަތަކާ ގުޅުމެއް ވެދާނެ ހެއްޔެވެ؟ ތާރީހީ ދިރާސާތަކާއި ފޯކްލޯރުން ދައްކާ ގޮތުގައި، މި ދެ ތަނުގެ ފަހަތުގައި ވަނީ އެއްކަހަލަ ސިއްރުތަކެކެވެ. އެއީ "ރެދިން" ގެ ނަމުން މަޝްހޫރުވެފައިވާ، ރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ އާކިޓެކްޓުންގެ ވާހަކައެވެ.
ދިވެހި ކާބަފައިންގެ ވާހަކަތަކުގައި "ރެދިން" ސިފަކޮށްފައިވަނީ ވަރަށް ތަފާތު ބައެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އެމީހުންނަކީ އިސްކޮޅުން ދިގު، ހަށިގަނޑު ވަރުގަދަ، ހަމުގެ ކުލަ ދޮން، އަދި ލޯ ނޫ ބައެއް ކަމަށް ބުނެވެއެވެ. މިއީ އޭރު ދިރިއުޅުނު އާދައިގެ މީހުންނާ މުޅިން ތަފާތު ސިފަތަކެކެވެ. ނޯވޭގެ މަޝްހޫރު ތާރީހު އިލްމުވެރިޔާ ތޯ ހައިދާލް ރާއްޖެއަށް ކުރެއްވި ޒިޔާރަތުގައި ހޯއްދެވި ހޯއްދެވުންތަކުން، މި ވާހަކަތަކަށް ބާރު ލިބެއެވެ. ހައިދާލްގެ ނަޒަރިއްޔާތުގައި، ރެދިންނަކީ އިރުމަތީގެ ގައުމުތަކުން ނުވަތަ އާރިޔަން ދަރިކޮޅުން އައިސް، ކަނޑު ހުރަސްކޮށް ދަތުރުކުރި "ސަން ވޯޝިޕާސް" ނުވަތަ އިރަށް އަޅުކަންކުރި ބައެކެވެ.
މިސްރުގެ ޕިރަމިޑްތަކާ ރާއްޖޭގެ ހަވިއްތަތަކާ ހުރި އެންމެ ބޮޑު ގުޅުމަކީ އޭގެ ބިނާރާއި، އެ ތަންތަން ބިނާކޮށްފައިވާ މިސްރާބެވެ. ގަމު ހަވިއްތަ އާއި ގދ. ވާދޫ ހަވިއްތަ ފަދަ ތަންތަން ބިނާކޮށްފައިވަނީ ސީދާ އިރުއަރާ ފަރާތަށް (އީސްޓް) އަށް މޫނުލާ ގޮތަށެވެ. މިއީ ގަދީމީ ޒަމާނުގެ މިސްރާއި މެސޮޕޮޓޭމިއާގެ މީހުން އިރަށް އަޅުކަން ކުރުމަށް ބިނާކުރި ފަޅިތަކާއި، ޕިރަމިޑްތަކުގެ ޑިޒައިނާ ވަރަށް އެއްގޮތް ކަމެކެވެ. ތޯ ހައިދާލް ގަބޫލުކުރެއްވި ގޮތުގައި، ރާއްޖޭގެ ހަވިއްތަތަކަކީ ބުދުދީނުގެ ސްތޫޕާތަކަށް ބަދަލުވުމުގެ މާ ކުރިން، ރެދިން ބިނާކުރި އިރުގެ ފައްޅިތަކެކެވެ.
ރެދިންގެ އެންމެ ބޮޑު ސިއްރަކީ އެމީހުންގެ ގާ ކެނޑުމުގެ ހުނަރެވެ. އެއްވެސް ކަހަލަ ސިމެންތިއެއް ނުވަތަ "މޯޓަރެއް" ބޭނުންކުރުމަކާ ނުލައި، ބޮޑެތި ގާތައް ވަރަށް ފުރިހަމައަށް ކަނޑައި، އެއް ގާ އަނެއް ގަލާ ތަތްވާގޮތަށް (އިންޓަލޮކިން ސިސްޓަމަށް) ރާނާފައި ހުރުމަކީ އާދައިގެ ކަމެއް ނޫނެވެ. މިއީ މިސްރުގެ ޕިރަމިޑްތައް ހެދުމުގައި ގެންގުޅުނު ފަދަ މަތީ ފެންވަރުގެ އިންޖިނިއަރިންއެކެވެ. މި ހުނަރުވެރިކަން ފަހުން ރާއްޖޭގެ މިސްކިތްތައް ބިނާކުރުމުގައި (ހިރިގަލު ވަޑާން) ފެނިގެންދިޔަ ނަމަވެސް، އޭގެ އަސްލު ގުޅިފައިވަނީ ގެއްލިފައިވާ ރެދިންގެ ހަޒާރަތާއެވެ.
ރެދިންނަށް ވީގޮތާމެދު ތަފާތު ގޮތްގޮތަށް ވާހަކަ ދެކެވެއެވެ. ބައެއް ރިވާޔަތްތައް ބުނާ ގޮތުން ކުދި މީހުން (މިހާރުގެ ދިވެހިންގެ ކާބަފައިން) ގިނަވުމުން ރެދިން ރާއްޖެ ދޫކޮށް ދެކުނަށް ހިޖުރަކުރީއެވެ. އަނެއް ބަޔަކު ބުނަނީ އެމީހުން މި މުޖުތަމައުގެ ތެރެއަށް އުވިގެން ދިޔައީ ކަމަށެވެ. ކޮންމެއަކަސް، ރާއްޖޭގެ ރަށްރަށުގައި ހުރި ބިޔަ ގާފުނިތަކާއި، ނޭނގޭ ކުރެހުންތައް ހުރި ގާތަކަކީ، ތާރީހުގެ ފަތްފުށްތަކުން ފޮހެވިފައިވާ މި ބޮޑު ހަޒާރަތުގެ ހެކިތަކެކެވެ.
މިސްރުގެ މަހާނަތަކުން ފެނުނު ރާއްޖޭގެ ބޮލި: ތާރީހީ ހޯދުންތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި، މިސްރުގެ ފިރުއައުނުންގެ ޒަމާނުގެ މަހާނަތަކުން ރާއްޖޭގެ ކުދި ރީނދޫ ބޮލި (Cowrie shells) ފެނިފައިވެއެވެ. މިއީ މީގެ އެތައް ހާސް އަހަރުތަކެއް ކުރިން މިސްރާއި ރާއްޖެއާ ދެމެދު ސީދާ ނުވަތަ ނުސީދާ ވިޔަފާރީގެ ގުޅުމެއް އޮތްކަމުގެ ވަރުގަދަ ހެއްކެކެވެ. ރެދިންނަކީ މި ވިޔަފާރި މަގުގެ ބަޔަކަށް ވެދާނެއެވެ.
ކަންފަތް ދިގު މީހުންގެ ބުދުތައް: ތޯ ހައިދާލް ރާއްޖެއިން ހޯއްދެވި ބައެއް ގަދީމީ ގާކަނޑާފައިވާ ބުދުތަކުގައި، ކަންފަތުގެ ފޫޅުގަނޑު ދިގުކޮށް (long-eared lobes) ހުރިކަން ފާހަގަކުރެވުނެވެ. މިއީ އާންމު ދިވެހިންގެ ސިފައެއް ނޫނެވެ. މިއީ ގަދީމީ ޒަމާނުގެ މަތީ ފަންތީގެ މީހުން ނުވަތަ "ސަން ވޯޝިޕާސް" ގެ ސަގާފަތެއް ކަމަށް ބެލެވެއެވެ.
ވެޔޮތަކާއި އިންޑަސް ވެލީގެ ގުޅުން: ރާއްޖޭގެ ބައެއް ރަށްރަށުން (މިސާލަކަށް ކީޅަކުނު ނުވަތަ ގދ. އަތޮޅު) ފެންނަން ހުރި ހިރިގަލު ވެޔޮތަކުގެ ޑިޒައިން، ދުނިޔޭގެ އެންމެ ދުވަސްވީ ހަޒާރަތެއް ކަމަށްވާ "އިންޑަސް ވެލީ ސިވިލައިޒޭޝަން" ގެ ފެންވަރުމުގެ ނިޒާމުތަކާ ވަރަށް އެއްގޮތެވެ. މިއީ ހަމައެކަނި ބުދުދީނުގެ މީހުންގެ މަސައްކަތަށްވުރެ މާ ފުރިހަމަ، އިންޖިނިއަރިންގ މަސައްކަތްތަކެކެވެ.
"ރޭގަނޑު މަސައްކަތްކުރާ" ޖިންނިންނަށް ބަދަލުވުން: ފޯކްލޯރުގައި ބުނަނީ ރެދިން މަސައްކަތްކުރަނީ ހަމައެކަނި ރޭގަނޑު ކަމަށާއި، ހާ ގޮވާ އަޑަށް އެމީހުން ގެއްލޭ ކަމަށެވެ. އެންތުރޮޕޮލޮޖިސްޓުން ދެކޭ ގޮތުގައި މިއީ ހަގީގަތުގައި ޖިންނިތަކެއް ނޫނެވެ. މިއީ އެ ޒަމާނުގައި އުޅުނު "ކުދި މީހުންނާ" (އާންމު ދިވެހިންނާ) ވަކިން، ސިއްރުން އުޅުނު ބަޔަކަށް ވުމުން، ނުވަތަ އެމީހުންގެ ޓެކްނޮލޮޖީ މޮޅުކަމުން އާދައިގެ މީހުންނަށް އެއީ ޖިންނިން ކަމަށް ހީވީ ކަމަށް ވެދާނެއެވެ.
ރާއްޖެއަށް ދަތުރުކުރި ގޮތުގެ، (Reed Boats) ގެ ނަޒަރިއްޔާތު: މިސްރު މީހުންނަށް ރާއްޖެއާ ހަމައަށް އާދެވިދާނެކަން ސާބިތުކޮށްދިނުމަށް ތޯ ހައިދާލް ވަނީ "ޓައިގްރިސް" ނަމަކަށް ކިޔާ އުޅަނދެއްގައި ދަތުރުކޮށްފައެވެ. މިއިން ސާބިތުކޮށްދިނީ މޫސުމީ ވައިގެ އެހީގައި، އިންޖީނު ނުލައި ވެސް އެ ޒަމާނުގެ މީހުންނަށް ރާއްޖެއަށް އާދެވިދާނެ ކަމެވެ.