ދިވެހި ތާރީހުގެ ފަތްފުށްތައް އުކާލާއިރު، ގިނަ ފަހަރަށް އަޅުގަނޑުމެންގެ ލޯތައް ހުއްޓެނީ ބޮޑެތި ބަތަލުންނާއި ފިރިހެން ރަސްރަސްކަލުންގެ ވާހަކަތަކަށެވެ. ނަމަވެސް، ދުނިޔޭގެ އެހެން އިސްލާމީ ގައުމުތަކާ ޚިލާފަށް، ދިވެހިރާއްޖެއަކީ މާޒީގައި އަންހެނުންގެ ސިޔާސީ ބާރުވެރިކަން އިންތިހާއަށް އޮތް ގައުމެކެވެ. "ރެހެންދި" މި ނަމުން މުޚާތަބުކުރެވުނު ދިވެހި ރާނީންނަކީ ހަމައެކަނި ނަމެއްގައި ތިބި ބަޔެއް ނޫނެވެ. އެއީ ދައުލަތް ހިންގުމާއި، ސިޔާސީ މަކަރުވެރިކަމާއި، ޑިޕްލޮމަސީގައި ފިރިހެނުންނާ އެއްވަރަށް، ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ވެސް މޮޅަށް ކުޅުއްވި ޝަޚްސިއްޔަތުތަކެކެވެ.
ދިވެހި ތާރީހުގައި އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ އަންހެން ރަސްކަމެއް ފެނިގެންދިޔައީ ހިލާލީ ދަރިކޮޅުގެ ތެރެއިންނެވެ. މީލާދީން 14 ވަނަ ގަރުނުގެ މެދުތެރޭގައި (1347 އިން 1388 އަށް) ރާއްޖޭގެ ތަޚުތު ކޮންޓްރޯލް ކުރެއްވީ އެއް އާއިލާއެއްގެ ތިން އަންހެން ބޭފުޅުންނެވެ. އެއީ އައްސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި، އައްސުލްޠާނާ މަރިޔަމް ރެހެންދި އަދި އައްސުލްޠާނާ ފާތިމާ ރެހެންދިއެވެ. މީގެ ތެރެއިން ޚަދީޖާ ރެހެންދިއަކީ ދިވެހި ތާރީހު ދުށް އެންމެ ނުފޫޒުގަދަ އެއް ވެރިޔާއެވެ. އެކަމަނާ ވަނީ ތިން ފަހަރެއްގެ މަތިން ރާއްޖޭގެ ރަސްކަން ކުރައްވާފައެވެ. ފިރިކަލުން ރަސްކަމަށް އިސްކުރެއްވުމަށްފަހު، އެ ފިރިކަލުންގެ ފަރާތުން ގޯހެއް ފެނުމުން ނުވަތަ އަވަހާރަވުމުން، އަނެއްކާވެސް އަމިއްލަފުޅަށް ބާރުތައް ނަންގަވައި ތަޚުތަށް އިސްވެވަޑައިގަންނަވައެވެ.
މި ދުވަސްވަރުގެ އެންމެ މުހިންމު ތާރީހީ ހެއްކެއް ލިބެނީ މަޝްހޫރު ދަތުރުވެރިޔާ އިބްނު ބަތޫތާގެ ލިޔުންތަކުންނެވެ. އިބްނު ބަތޫތާ ރާއްޖެ ވަޑައިގަތީ ސުލްތާނާ ޚަދީޖާގެ ރަސްކަމުގައެވެ.
އޭރު ދުނިޔޭގެ އިސްލާމީ ވެރިކަންތަކުގައި އަންހެނުން ރަސްކަން ކުރުމަކީ ނާދިރު ކަމަކަށް ވާތީ، އިބްނު ބަތޫތާ އެކަމާ ވަރަށް ބޮޑަށް ހައިރާންވެވަޑައިގެންނެވިއެވެ. އޭނާ ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ؛ "މިތާނގެ ކަންތައްތަކުގެ ތެރެއިން އަހަރެން އެންމެ އަޖައިބުވި ކަމަކީ މިތާނގެ ވެރިޔަކަށް ހުންނެވީ އަންހެނެއް ކަމެވެ." އިބްނު ބަތޫތާއަކީ ރާއްޖޭގެ ފަނޑިޔާރުކަން ވެސް ކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. އޭނާ ޚުތުބާގައި ރާނީގެ ނަން ނުކިޔުމަށް ބާރުއެޅުއްވުމުން ވެސް އެކަން ކާމިޔާބު ނުވުމުން ދޭހަވަނީ، ދިވެހިންގެ ސަގާފަތުގައި އަންހެން ވެރިންނަށް އޮތް ލޯތްބާއި ގަދަރު، ބޭރުން އަންނަ ދީނީ އިލްމުވެރިންގެ ނުފޫޒަށްވުރެ ގަދަ ކަމެވެ.
ޚަދީޖާ ރެހެންދިގެ ވެރިކަމަކީ ހަމައެކަނި ރަމްޒީ ވެރިކަމެއް ނޫނެވެ. ދައުލަތުގެ ހުރިހާ އަމުރެއް ހިނގީ އެކަމަނާގެ ނަންފުޅުގައެވެ. އަދި ބޭރު ގައުމުތަކާ އެކު ކުރެވުނު މުއާމަލާތްތަކާއި، ކުށްވެރިންނަށް އަދަބު ދިނުމާއި، މާލީ ކަންކަން ބެލެހެއްޓެވީ ސީދާ އެކަމަނާގެ ބެއްލެވުމުގެ ދަށުންނެވެ. އަމިއްލަ ކޮއްކޯފުޅު މަރިޔަމް ރެހެންދި އަދި ފަހުން ފާތިމާ ރެހެންދި ރަސްކަމަށް ވަޑައިގަތުމުން ދައްކުވައިދެނީ، އޭރުގެ ރާއްޖޭގައި ވެރިކަން ވާރުތަވުމުގައި އަންހެން ދަރިންނަށް ފުރިހަމަ ހައްގު އޮތްކަމެވެ.
މި ރާނީންގެ ޒަމާނަށްފަހު، މީލާދީން 17 ވަނަ ގަރުނުގައި ރާއްޖެއަށް ޒިޔާރަތްކުރި ފަރަންސޭސި ދަތުރުވެރިޔާ ފްރާންސުވާ ޕިރާޑް ޑި ލަވާލްގެ ލިޔުންތަކުން ދިވެހި އަންހެނުންގެ އިޖުތިމާއީ ހާލަތު އިތުރަށް ސާފުވެގެން ދެއެވެ.
ޕިރާޑް ރާއްޖޭގައި ހުންނެވީ ފިރިހެން ރަސްކަލެއްގެ ވެރިކަމުގައި ނަމަވެސް، އޭނާ ފާހަގަކުރެއްވި ގޮތުގައި ދިވެހި އަންހެނުންނަކީ ދުނިޔޭގެ އެހެން ހިސާބުތަކާ އަޅާބަލާއިރު ވަރަށް މިނިވަން ބައެކެވެ. "ދިވެހި އަންހެނުން މޫނު ބުރުގާ ނާޅާ ކަމަށާއި، ވިޔަފާރީގެ މުއާމަލާތްތަކުގައި ހަރަކާތްތެރިވެ، މުޖުތަމައުގެ އިސް ސަފުގައި އުޅޭ" ކަމަށް ޕިރާޑް ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ. މިއިން އެނގެނީ ރެހެންދިންގެ ރަސްކަމަކީ އިއްތިފާގަކުން ދިމާވި ކަމެއް ނޫން ކަމާއި، އެއީ ދިވެހި މުޖުތަމައުގެ ބިންގަލުގައި އަންހެނުންނަށް އޮތް ޖާގަ ތަނަވަސްވުމުގެ ނަތީޖާ ކަމެވެ.
ތާރީހު ދިރާސާކުރާ ފަރާތްތަކުން ދެކޭގޮތުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގައި އަންހެނުން ވެރިކަން ކުރުމުގެ ސަގާފަތް ގުޅިފައިވަނީ އިސްލާމްދީން އައުމުގެ ކުރިން ރާއްޖޭގައި އޮތް ބުޑިސްޓް އަދި އޭގެ ކުރީގެ ގަބީލާ ސަގާފަތާއެވެ. ބައެއް މުއައްރިޚުން ގަބޫލުކުރާ ގޮތުގައި ގަދީމީ ރާއްޖޭގައި އޮތީ "މެޓްރިލީނިއަލް" (މައިފުށުގެ ދަރިކޮޅަށް އިސްކަންދޭ) ނިޒާމެކެވެ. އެހެންކަމުން ރަސްކަން ވާރުތަވުމުގައި ރަސްގެފާނުގެ އަންހެން ކޮއްކޯފުޅުން ނުވަތަ އަންހެން ދަރިކަނބަލުންނަށް ޚާއްސަ އިސްކަމެއް ދެވުނެވެ. އިސްލާމްދީން ޤަބޫލުކުރުމަށްފަހު ވެސް މި އާދަ ކޮންމެވެސް ސިފައެއްގައި ދެމިއޮތީއެވެ.
ނަމަވެސް، މި ރެހެންދިންގެ ވެރިކަމަކީ ހަމަހިމޭން، އަމާން ދުވަސްތަކެއް ނޫނެވެ. ޚަދީޖާ ރެހެންދިގެ ރަސްކަމުގައި އެކަމަނާގެ ދެ ފިރިކަލުން (ވަޒީރުންގެ ގޮތުގައި ތިއްބެވި) ރަސްކަމުގެ ދަހިވެތިކަމުގައި އަވަހާރަކޮށްލެވުނެވެ. ނުވަތަ ރަސްކަމަށް އިސްވުމަށްފަހު އެކަމަނާ އަނބުރާ ވެރިކަން ހޯއްދެވުމަށް އެ ބޭފުޅުން ގަތުލުކުރެއްވިއެވެ. މިއީ "ގޭމް އޮފް ތްރޯންސް" ފަދަ ސިޔާސީ ކުޅިގަނޑެކެވެ. މިއިން ދައްކުވައިދެނީ އެކަމަނާއަކީ ހިތްވަރުގަދަ، އަދި ވެރިކަން ދެމެހެއްޓުމަށްޓަކައި އަޅަންޖެހުނު ކޮންމެ ފިޔަވަޅެއް ވެސް އަޅުއްވަން ކެރިވަޑައިގެންނެވި "އަޔަން ލޭޑީ" އެއް ކަމެވެ.
މި ރެހެންދިންގެ އިތުރުން ވެސް، ދިވެހި ތާރީހުގައި ނުރަސްމީކޮށް ބާރު ހިންގި އަންހެން ބޭފުޅުން މަދެއް ނޫނެވެ. އައްސުލްޠާން ޙަސަން ނުވަވަނަ ރަސްކަން ދޫކުރައްވާ އިންޑިއާއަށް ވަޑައިގަތުމުން، ރާއްޖެ ދިފާއުކުރުމުގައި އިސްކޮށް ހުންނެވީ މަޝްހޫރު ބޮޑުތަކުރުފާނުގެ އަނބިކަނބަލުން ސިއްތިމާވާ ރަނިކިލެގެފާނު ފަދަ ބޭފުޅުންނެވެ. އަދި ދެވަނަ ބޮޑު ހަނގުރާމައިގެ ދުވަސްވަރު ދެކުނުގައި އުފެދުނު ސިޔާސީ ހަރަކާތްތަކުގައި ވެސް އަންހެނުންގެ ދައުރު ވަރަށް ބޮޑެވެ.
މިއަދު އަޅުގަނޑުމެން ތާރީހު ކިޔވާއިރު، މި "ރެހެންދިން" ގެ ވާހަކަތައް ގިނަ ފަހަރަށް އޮންނަނީ ހަވާސާގައެވެ. ފަހުގެ ތާރީހު ލިޔުންތެރިން ގިނަ ފަހަރަށް ފޯކަސް ކޮށްފައިވަނީ ބޭރުގެ އިސްތިއުމާރީ ބާރުތަކާ ހަނގުރާމަކުރި ފިރިހެން ބަތަލުންނަށެވެ. ނަމަވެސް، 14 ވަނަ ގަރުނުގައި މުޅި އޭޝިއާ ސަރަހައްދުގައި ވެސް ނެތް ފަދަ އަންހެން ލީޑަރޝިޕެއް ރާއްޖޭގައި އޮތްކަމީ ފަޚުރުވެރިކަމާއެކު ފާހަގަކުރަންޖެހޭ ކަމެކެވެ. އެއީ ދިވެހިންގެ ހުޅުވިފައިވާ ވިސްނުމާއި، ޤާބިލުކަމަށް ބަލައި މީހުންނަށް މަޤާމު ދިނުމުގެ ރީތި އާދައިގެ ހެއްކެކެވެ.
ދިވެހި ތާރީހުން ގެއްލިފައިވާ ކަމަށް ބެލެވޭ މި "ރެހެންދިން" ނަކީ ހަމައެކަނި މާޒީގެ ވާހަކައެއް ނޫނެވެ. އެއީ ދިވެހި އަންހެނުންގެ ކަށީގައި ހިފާފައިވާ ލީޑަޝިޕް ކޮލިޓީގެ އަސްލެވެ. ޕިރާޑާއި އިބްނު ބަތޫތާ ފަދަ ބޭރުގެ ދަތުރުވެރިން ހައިރާންކުރުވި މި ޝަޚްސިއްޔަތުތަކުގެ ވާހަކަ އަލުން ދިރުވައި، ޒުވާން ޖީލުތަކަށް ކިޔައިދިނުމަކީ، ދިވެހި ތާރީހުގެ މުއްސަނދިކަން ފުރިހަމައަށް ދެނެގަތުމަށްޓަކައި ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހޭ ކަމެކެވެ.