އިސްލާމީ ތާރީޚުގެ ސަފުޙާތަކަށް ނަޒަރު ހިންގާލާއިރު، ޢަދުލުވެރިކަމާއި އިންޞާފުގެ ވާހަކަ ދެކެވޭ ކޮންމެ ފަހަރަކު އެންމެ ފުރަތަމަ ހަނދާނަށް އަންނަ އެއް ނަމަކީ އުމަރު ބިން ޢަބްދުލްޢަޒީޒްގެ ނަންފުޅެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ އުމަވީ ދަރިކޮޅުގެ ޚަލީފާއެކެވެ. ނަމަވެސް އެ ދަރިކޮޅުގެ އެހެން ވެރިންނާ ޚިލާފަށް، އެކަލޭގެފާނު ވެރިކަން ކުރެއްވީ ޚުލަފާއުއް ރާޝިދޫންގެ މަތިވެރި މަންހަޖަށެވެ. އެހެންކަމުން ތާރީޚު ދިރާސާކުރާ ގިނަ ބޭފުޅުން އެކަލޭގެފާނަށް "ފަސްވަނަ ޚަލީފާ" ގެ ލަޤަބު ވެސް އަރުވައެވެ.
އުމަރު ބިން ޢަބްދުލްޢަޒީޒްއާ ވެރިކަން ހަވާލުކުރެވުނީ އެކަލޭގެފާނު އެކަމަށް އެދިވަޑައިގެން އުޅުއްވަނިކޮށެއް ނޫނެވެ. ކުރިން ހުންނެވި ޚަލީފާ ސުލައިމާން ބިން ޢަބްދުލްމަލިކް އަވަހާރަވުމުން، ވަޞިއްޔަތުގެ ދަށުން ވެރިކަން ލިބިވަޑައިގަތީކަން އެނގިވަޑައިގަތުމާއެކު އެކަލޭގެފާނު ވަރަށް ބޮޑަށް ކީރިތިކުރެއްވިއެވެ. މުސްލިމުންގެ އުއްމަތުގެ ބޮޑު ޒިންމާ ކޮނޑުފުޅުގައި އެޅުނީތީ، އެއީ ބޮޑުވެގެންވާ ބުރައެއްކަމާއި، ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުގައި ޖަވާބުދާރީވެވަޑައިގަންނަވަން ޖެހިވަޑައިގަންނަވާނެކަން ހަނދުމަފުޅުކުރައްވައި ބިރުވެތިވެވަޑައިގަތެވެ.
ވެރިކަމާ ހަވާލުވެވަޑައިގަތުމަށްފަހު، އެންމެ ފުރަތަމަ ވެސް ޢަދުލުވެރިކަން ފެއްޓެވީ އަމިއްލަ ނަފްސާއި އަމިއްލަ ޢާއިލާއިންނެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ އަނބިކަނބަލުން ފާޠިމާ ބިންތި ޢަބްދުލްމަލިކް އަކީ އޭގެ ކުރީގެ ޚަލީފާގެ ދަރިކަނބަލުންނެވެ. އުމަރުގެފާނު އަނބިކަނބަލުންނަށް އެންގެވީ، ޝާހީ ދަރިކޮޅުން ލިބިވަޑައިގެންފައިވާ އަގުބޮޑު ގަހަނާތަކާއި މުދާތައް މުސްލިމުންގެ ބައިތުލްމާލަށް (ދައުލަތުގެ ޚަޒާނާއަށް) ރައްދުކުރެއްވުމަށެވެ. އަނބިކަނބަލުން އެކަން އުފަލާއެކު ޤަބޫލުކުރައްވައި، ހުރިހާ މުދަލެއް ދައުލަތަށް ހަދިޔާކުރެއްވިއެވެ.
އޭގެ ފަހުގައި އެކަލޭގެފާނު ކުރިމަތިލެއްވީ އުމަވީ ދަރިކޮޅުގެ ބާރުގަދަ އަމީރުންނާއެވެ. އެބޭފުޅުން ނުޙައްޤުން މީސްތަކުންގެ އަތުން އަތުލައިގެން ތިބި ބިންތަކާއި، މުދާތައް އަނބުރާ އޭގެ ޙައްޤުވެރިންނަށް ރައްދުކުރަން އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. މިކަމާ ގުޅިގެން ޢާއިލާގެ ތެރެއިން ވަރަށް ބޮޑެތި ފިއްތުންތަކާއި ނުރުހުންތައް ކުރިމަތިވިއެވެ. ނަމަވެސް އުމަރުގެފާނު ވިދާޅުވީ ﷲ ގެ ޙައްޤަށްވުރެ ބޮޑު އެހެން އެއްވެސް ޙައްޤެއް ނުވާކަމަށާއި، ނުޙައްޤުން ނަގާފައިވާ އެންމެ ކުޑަ މިންވަރެއް ވެސް އަނބުރާ ދެއްވާނެ ކަމަށެވެ.
ދައުލަތުގެ މުދަލަށް އެކަލޭގެފާނު ރައްކާތެރިވެވަޑައިގަތް މިންވަރަކީ މިއަދުގެ ވެރިންނަށް އޮތް އެންމެ ފުރިހަމަ ނަމޫނާއެވެ. ރޭގަނޑުގެ ވަގުތެއްގައި ދައުލަތުގެ މަސައްކަތެއްގައި އިންނަވަނިކޮށް، އެކަލޭގެފާނުގެ ގާތް އެކުވެރިއަކު ޒިޔާރަތްކުރިއެވެ. އެމީހާ އައިސް އެކަލޭގެފާނުގެ އަމިއްލަ ދިރިއުޅުއްވުމާއި ޢާއިލާގެ ވާހަކަތައް އަހަން ފެށުމުން، އުމަރުގެފާނު ކުއްލިއަކަށް ދިއްލާފައި ހުރި އުއްބައްތި ނިއްވާލެއްވިއެވެ.
އެކުވެރިޔާ ހައިރާންވެފައި ސަބަބު އެހުމުން އެކަލޭގެފާނު ޖަވާބުދެއްވިއެވެ. "ކުރިން ދިއްލާފައި އެހުރީ ދައުލަތުގެ ފައިސާއިން ގަނެފައިވާ އުއްބައްތިއެކެވެ. ތިބާ ދައުލަތުގެ ކަމަކާ ގުޅޭގޮތުން ވާހަކަދެއްކި އިރު އެ ދިއްލައިގެން އިނުން ހުއްދަވާނެއެވެ. ނަމަވެސް އަމިއްލަ ވާހަކަ ދައްކަން ފެށުމުން، މުސްލިމުންގެ ބައިތުލްމާލުގެ މުދަލެއް އަހަރެންގެ އަމިއްލަ ކަމަކަށް ބޭނުންކުރުމަކީ ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުގައި ޖަވާބުދާރީވާންޖެހޭނެ ބޮޑު ފާފައެކެވެ." އޭގެ ފަހުގައި އެކަލޭގެފާނު ދިއްލެވީ އަމިއްލަ ފައިސާއިން ގަނެފައިވާ އުއްބައްތިއެކެވެ.
އެކަލޭގެފާނުގެ ޢަދުލުވެރިކަން ހަމައެކަނި މުސްލިމުންނަކަށް ނުވަތަ ޢަރަބިންނަކަށް ވެސް ހަނިވެފައެއް ނުވެއެވެ. ސަމަރުޤަންދު ފަތަޙަކުރުމުގައި މުސްލިމުންގެ ލަޝްކަރުން ޢަމަލުކުރީ އިސްލާމީ އުސޫލުތަކާ ޚިލާފަށް ކަމަށް ބުނެ އެރަށުގެ ޣައިރު މުސްލިމުން ޝަކުވާ ހުށަހެޅުމުން، އުމަރުގެފާނު ވަގުތުން މައްސަލަ ބެއްލެވިއެވެ. އަދި ޝަރުޢީ ކޯޓުން ނިންމީ މުސްލިމުންގެ ލަޝްކަރު ވަގުތުން އެރަށުން ފޭބުމަށެވެ. މުސްލިމުންގެ މި މަތިވެރި ޢަދުލުވެރިކަން ފެނިފައި، އެރަށުގެ އެންމެން އަމިއްލަ ރުހުމުގައި އިސްލާމްދީން ޤަބޫލުކުރިއެވެ.
މި މަތިވެރި ޢަދުލުވެރިކަމުގެ ނަތީޖާއަކަށް ވީ، މުސްލިމުންގެ މުޖުތަމަޢުގައި ބަރަކާތް އިތުރުވެ، ފަޤީރުކަން މުޅިންހެން ނެތިގެން ދިއުމެވެ. ތާރީޚީ ރިވާޔަތްތަކުގައި އައިސްފައިވާ ގޮތުން، ޒަކާތުގެ ފައިސާ ހިފައިގެން މީހުންނަށް ބަހަން މަގުމައްޗަށް ނުކުތުމުން، ޒަކާތް ޙައްޤުވާނެ ނުވަތަ ޒަކާތާ ހަވާލުވާނެ އެންމެ ފަގީރަކުވެސް މުޅި ދައުލަތުން ނުފެނުނެވެ. އެންމެން ތިބީ ފުދިފައެވެ.
މިކަމާ ގުޅިގެން ދެން ބައިތުލްމާލުގައި ހުރި ފައިސާއަށް ހަދާނެ ގޮތަކާ މެދު އުމަރުގެފާނު އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. "ދަރަނިވެރިވެފައިވާ މީހުންގެ ދަރަނިތައް ދައުލަތުން އަދާކޮށްދޭށެވެ. ކައިވެނިކުރަން ބޭނުންވެ، މާލީ ތަނަވަސްކަން ނެތް ޒުވާނުންނަށް ކައިވެނިކޮށްދޭށެވެ. އަދި އަޅުންގެ ގޮތުގައި ތިބި މީހުން ގަނެ، މިނިވަންކުރާށެވެ." މި ހުރިހާ ކަމެއް ކޮށްފައިވެސް ބައިތުލްމާލުން ފައިސާ ހުސްނުވިކަމަށް ތާރީޚު ހެކިދެއެވެ.
އުމަރު ބިން ޢަބްދުލްޢަޒީޒްގެ ވެރިކަމަކީ އެންމެ ދެ އަހަރާއި ފަސް މަސްދުވަހުގެ ކުރު ވެރިކަމެކެވެ. ނަމަވެސް އެ ކުރު މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި އެކަލޭގެފާނު ވަނީ މުޅި ދުނިޔެއަށް ޢަދުލުވެރިކަމާއި، އަމާނާތްތެރިކަމާއި، ތަޤުވާވެރިކަމުގެ ފަނޑުވުމެއްނެތް ނަމޫނާއެއް ދައްކަވާފައެވެ. އެކަލޭގެފާނު އަވަހާރަވުމުން، މުޅި އިސްލާމީ އުއްމަތް އެކަމާ ހިތާމަކުރިއެވެ. އެއީ ވެރިންނާއި ރައްޔިތުންނަށް، ޙައްޤު ގޮތުގައި ﷲ އަށް ބިރުވެތިވެ ޢަދުލުވެރިކަން ޤާއިމުކޮށްފިނަމަ، ދުނިޔެއާއި އާޚިރަތުގެ ބާއްޖަވެރިކަން ލިބޭނެކަން ސާބިތުކޮށްދެއްވި މަތިވެރި ޝަޚުޞިއްޔަތެކެވެ.
ރެފަރެންސް: މިއީ އިމާމް އިބްނު ކަޘީރު ލިޔުއްވާފައިވާ ތާރީޚީ ފޮތް "އަލްބިދާޔާ ވައްނިހާޔާ" (9 ވަނަ ޖުޒުއު) އަދި އިބްނު ޢަބްދުލްޙަކަމް ލިޔުއްވާފައިވާ "ސީރަތު ޢުމަރު ބިން ޢަބްދުލްޢަޒީޒް" ގައި ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ޞައްޙަ ހާދިސާތަކާއި ރިވާޔަތްތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ލިޔެފައިވާ ވާހަކައެކެވެ.